ذلت همه موجودات در برابر عزت الهی در خطبه غدیر

ذلت همه موجودات در برابر عزت الهی در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
بخش	بخش آغازین خطبه غدیر؛ حمد خداوند و توصیف صفات الهی
موضوع	ذلت همه موجودات در برابر عزت الهی و اختصاص عزت به خداوند
مفاهیم	عزت ذاتی؛ عزت اعطایی؛ ذلت تکوینی؛ وابستگی مخلوقات؛ عزت مؤمنان؛ نکوهش عزت‌طلبی از غیر خدا
منابع و پیوندها
آیات	یونس: ۶۵؛ نساء: ۱۳۹؛ مریم: ۸۱ و ۸۲؛ بقره: ۲۰۶؛ دخان: ۴۷–۵۰
روایات	پیامبر صلی الله علیه وآله: «ذَلَّ کُلُّ شَیْءٍ لِعِزَّتِهِ

ذلت همه موجودات در برابر عزت الهی از صفات خداوند در بخش آغازین خطبه غدیر است. پیامبر صلی الله علیه و آله در حمد و ستایش خداوند فرمود ذَلَّ كُلُّ شَيْءٍ لِعِزَّتِهِ؛ همه‌چیز در برابر عزت او خوار و فروتن است.

ذلت در این عبارت به‌معنای خواری اخلاقی، تحقیر یا بی‌ارزشی موجودات نیست؛ بلکه بیانگر وابستگی، ناتوانی و خضوع تکوینی همه آفریدگان در برابر عزت، قدرت و بی‌نیازی مطلق خداوند است. هر موجودی اصل وجود و کمالات خود را از خداوند دریافت می‌کند و در برابر اراده و فرمان او استقلالی ندارد.

معنای عزت و ذلت

«عزت» در برابر «ذلت» قرار دارد. عزت بر استواری، برتری، شکست‌ناپذیری و نفوذناپذیری دلالت می‌کند؛ درحالی‌که ذلت بیانگر فروتنی، ناتوانی و قرارگرفتن در مرتبه پایین‌تر است.

حسن مصطفوی در التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، معنای اصلی عزت را برتری در برابر ذلت دانسته است. به‌گفته او، عزت و ذلت گاه حقیقی و تکوینی‌اند و گاه به‌سبب امور عارضی مانند مال، مقام، شهرت، عنوان و نسب پدید می‌آیند. مفاهیمی چون قدرت، غلبه و قهر نیز از آثار عزت‌اند.

عزت مطلق و نامحدود تنها در خداوند تحقق دارد؛ زیرا وجود، علم، قدرت و حیات او ذاتی، نامحدود و وابسته به دیگری نیست. در مقابل، همه موجودات در اصل وجود و کمالات خود به خداوند وابسته‌اند و از این جهت در برابر عزت او ذلیل‌اند.

معنای ذلت موجودات در خطبه غدیر

تعبیر «ذَلَّ کُلُّ شَیْءٍ لِعِزَّتِهِ» یک رابطه میان عزت خداوند و ذلت موجودات بیان می‌کند. چون خداوند دارای عزت ذاتی و قدرت نامحدود است، هیچ موجودی نمی‌تواند در برابر اراده او استقلال داشته باشد. ذلت موجودات در این عبارت را می‌توان در چند معنا توضیح داد:

• وابستگی وجودی؛ همه موجودات در پیدایش و بقا به خداوند نیازمندند.

• ناتوانی در برابر اراده الهی؛ هیچ مخلوقی نمی‌تواند اراده خداوند را مغلوب سازد.

• محدودیت مخلوقات؛ علم، قدرت، حیات و دیگر کمالات آفریدگان محدود و اعطایی است.

• خضوع تکوینی؛ همه اجزای عالم، خواه مختار باشند یا نباشند، در قلمرو قوانین و تدبیر الهی قرار دارند.

• لزوم خضوع اختیاری؛ انسان باید وابستگی خود را بشناسد و با اطاعت و بندگی در برابر خداوند فروتنی کند.

بنابراین، ذلت در این فراز به معنای نفی ارزش انسان یا دیگر مخلوقات نیست؛ بلکه نفی استقلال آنان در برابر خداوند است.

عزت ذاتی خداوند

قرآن کریم همه عزت را متعلق به خداوند می‌داند: إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ؛ به‌راستی همه عزت از آنِ خداست و او شنوای داناست(یونس:۶۵). تعبیر «جَمِیعاً» نشان می‌دهد که سرچشمه هرگونه عزت حقیقی خداوند است. عزت الهی ذاتی است؛ یعنی خداوند آن را از کسی دریافت نکرده و هیچ عامل بیرونی سبب عزت او نشده است.

خداوند در وجود، صفات و افعال خود به کسی نیاز ندارد و هیچ قدرتی نمی‌تواند او را شکست دهد یا بر اراده‌اش غلبه کند. ازاین‌رو، عزت کامل و مستقل تنها برای اوست.

عزت اعطایی پیامبر و مؤمنان

اختصاص عزت به خداوند با عزت پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان منافاتی ندارد. قرآن می‌فرماید: وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ لَكِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَا يَعْلَمُونَ؛ عزت از آنِ خدا و پیامبر او و مؤمنان است؛ ولی منافقان نمی‌دانند(منافقون:۸). عزت خداوند ذاتی و مستقل است؛ اما عزت پیامبر و مؤمنان، اعطایی و وابسته به خداوند است. خداوند آنان را به‌سبب ایمان، اطاعت و پیوند با حقیقت الهی عزیز ساخته است.

بنابراین، عزت بندگان در طول عزت خداوند قرار دارد، نه در عرض آن. هر عزتی که از خداوند سرچشمه نگیرد، حقیقی و پایدار نخواهد بود.

نکوهش عزت‌طلبی از غیر خدا

ازآنجاکه سرچشمه عزت خداوند است، طلب عزت مستقل از غیر او در قرآن نکوهش شده است: أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا؛ آیا عزت را نزد آنان می‌جویند؟ پس به‌راستی همه عزت از آنِ خداست(نساء:۱۳۹). این آیه درباره کسانی است که برای دستیابی به قدرت و منزلت، به‌جای توکل و پیوند با خداوند، به دشمنان دین وابسته می‌شوند. چنین عزتی، عارضی و ناپایدار است و نمی‌تواند انسان را به عزت حقیقی برساند.

انسان می‌تواند از امکانات، جایگاه اجتماعی و همکاری دیگران بهره ببرد؛ اما نباید آنها را سرچشمه مستقل عزت بداند. عزت حقیقی هنگامی پدید می‌آید که این امور در مسیر اطاعت از خداوند قرار گیرند.

معبودان دروغین و عزت موهوم

قرآن از کسانی یاد می‌کند که معبودانی غیر از خداوند برگزیدند تا برای آنان مایه عزت باشند: وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا؛ آنان به‌جای خدا معبودانی برگزیدند تا برایشان مایه عزت باشند(مریم:۸۱).

اما این تصور را رد کرده و می‌فرماید: كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَ يَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا؛ هرگز چنین نیست؛ به‌زودی آن معبودان عبادت آنان را انکار می‌کنند و دشمنشان خواهند شد(مریم:۸۲).

بر اساس این آیات، هر موجودی که مستقل از خداوند سرچشمه عزت پنداشته شود، در نهایت ناتوانی خود را آشکار خواهد کرد. عزت حاصل از قدرت‌های دنیوی، مال، شهرت و پیوندهای اجتماعی نیز اگر از ایمان و اطاعت خداوند جدا باشد، پایدار نخواهد ماند.

عزت به گناه

قرآن کریم از گونه‌ای عزت ظاهری سخن گفته که انسان را به گناه و سرکشی وامی‌دارد: وَ إِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ الْمِهَادُ؛ هنگامی که به او گفته شود از خدا پروا کن، خودخواهی او را به گناه می‌کشاند؛ پس جهنم برای او کافی است و چه بد جایگاهی است(بقره:۲۰۶). «الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ» عزت حقیقی نیست؛ بلکه خودبزرگ‌بینی و سرسختی در برابر حق است. چنین شخصی پذیرش اندرز و فرمان خداوند را مخالف جایگاه خیالی خود می‌پندارد و به‌سبب همین تصور، بر خطا و گناه اصرار می‌ورزد.

این حالت نقطه مقابل مضمون «ذَلَّ کُلُّ شَیْءٍ لِعِزَّتِهِ» است. شناخت عزت خداوند باید انسان را به پذیرش حق و ترک خودبرتربینی هدایت کند.

سرانجام عزت دروغین

قرآن سرانجام کسی را که در دنیا برای خود عزت و بزرگی دروغین قائل بوده، چنین بیان می‌کند: خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَوَاءِ الْجَحِيمِ * ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ * ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ * إِنَّ هَذَا مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ؛ او را بگیرید و به میان دوزخ بکشانید؛ سپس از عذاب آب جوشان بر سرش بریزید. بچش که به‌پندار خود همان عزیز و بزرگواری! این همان چیزی است که درباره آن تردید می‌کردید(دخان:۴۷–۵۰). تعبیر «إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْکَرِیمُ» در این آیات، خطاب تحقیرآمیز به کسی است که در دنیا برای خود عزت و بزرگی می‌پنداشت. سرانجام او نشان می‌دهد عزتی که بر کفر، گناه و خودبرتربینی استوار باشد، به خواری می‌انجامد.

پیوند عزت الهی و ذلت مخلوقات

عزت خداوند و ذلت موجودات دو مفهوم متقابل اما مرتبط‌اند. عزت نامحدود خداوند نشان‌دهنده بی‌نیازی، قدرت و برتری مطلق اوست و ذلت موجودات بیانگر نیاز، محدودیت و وابستگی آنان است. این ذلت با کرامت انسانی منافاتی ندارد؛ زیرا همان خداوندی که انسان در برابر او نیازمند و خاضع است، او را تکریم کرده و توان انتخاب و رسیدن به کمال بخشیده است. کرامت و عزت انسان هنگامی حقیقی و پایدار می‌شود که وابستگی خود به خداوند را بشناسد و از بندگی غیر او رها شود.

جستارهای وابسته

فروتنی همه موجودات در برابر عظمت خداوند  •  تسلیم و خضوع موجودات در برابر خداوند در خطبه غدیر  •  قاهریت خداوند در خطبه غدیر

منابع

• التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‌؛ حسن مصطفوی، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۸ش.
• شرح خطبه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.