حضرت محمد صلی الله علیه وآله
| نام | محمد بن عبدالله |
|---|---|
| نسب | محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف بن قصی بن کلاب بن مره بن کعب بن لؤی بن غالب بن فهر بن مالک بن نضر بن کنانه بن خزیمه بن مدرکه بن الیاس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان |
| کنیه | ابوالقاسم |
| لقب | احمد، ماحی، حاشر، عاقب، مقفی، خاتمالنبیین، نبیالرحمة |
| زادروز | ۱۷ ربیعالاول عامالفیل، بنابر مشهور شیعه |
| زادگاه | مکه |
| شهادت | ۲۸ صفر ۱۱ق، بنابر مشهور شیعه |
| محل دفن | مدینه، مسجد النبی |
| طول عمر | ۶۳ سال قمری |
| والدین | پدر: عبدالله بن عبدالمطلب؛ مادر: آمنه بنت وهب |
| همسران | حضرت خدیجه سلام الله علیها، سوده بنت زمعه، عایشه بنت ابیبکر، حفصه بنت عمر، زینب بنت خزیمه، امسلمه، زینب بنت جحش، جویریه بنت حارث، امحبیبه، صفیه بنت حیی، میمونه بنت حارث، ماریه قبطیه |
| فرزندان | قاسم، عبدالله، ابراهیم، زینب، رقیه، امکلثوم و حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها |
| نقش | پیامبر اسلام و خاتم پیامبران |
| حوادث | مبعث، هجرت به مدینه، غزوه بدر، غزوه احد، غزوه خندق، صلح حدیبیه، فتح مکه، حجة الوداع و واقعه غدیر |
| مخالفان | مشرکان قریش و مخالفان دعوت اسلامی |
| یاران برجسته | امیرالمؤمنین علی علیه السلام، سلمان فارسی، ابوذر غفاری، مقداد بن اسود، عمار یاسر، حمزه بن عبدالمطلب و جعفر بن ابیطالب |
| حاکمان همعصر | خسرو پرویز، هراکلیوس، نجاشی و مقوقس |
| احادیث مشهور | حدیث ثقلین، حدیث منزلت، حدیث غدیر، حدیث سفینه، حدیث کساء و حدیث مدینة العلم |
حضرت محمد بن عبدالله صلی الله علیه وآله، پیامبر اسلام و در باور مسلمانان آخرین پیامبر الهی، از خاندان بنیهاشم و قبیله قریش بود. بنابر مشهور شیعه، وی در ۱۷ ربیعالاول عامالفیل در مکه متولد شد و در چهلسالگی به پیامبری مبعوث گردید.[۱] قرآن کریم طی دوران رسالت بر او نازل شد و رسالتش حدود ۲۳ سال، شامل سیزده سال در مکه و ده سال در مدینه، ادامه یافت.
پیامبر پس از گسترش دعوت اسلامی و افزایش فشار مشرکان، از مکه به مدینه هجرت کرد و جامعه اسلامی را در آنجا سامان داد. غزوه بدر، احد و خندق، صلح حدیبیه، فتح مکه و حجة الوداع از مهمترین رخدادهای دوره رسالت او هستند.[۲]
از مهمترین وقایع واپسین ماههای زندگی پیامبر، واقعه غدیر در ۱۸ ذیالحجه سال ۱۰ق بود. وی در بازگشت از حجة الوداع در غدیر خم درباره امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرمود: «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ». حدیث غدیر در منابع متعدد اسلامی نقل شده و در اندیشه شیعه از مهمترین مستندات امامت و ولایت امام علی علیه السلام بهشمار میرود.
خلقت نوری
در شماری از منابع روایی شیعه، برای پیامبر صلی الله علیه وآله پیش از آفرینش جسمانی، مرتبهای نورانی بیان شده است. در روایتی از امیرالمؤمنین علی علیه السلام آمده است که خداوند نور محمد صلی الله علیه وآله را پیش از آفرینش آسمانها و زمین آفرید.[۳]
در ادامه همین گزارش، از انتقال این نور از نسل پیامبران و نیاکان پیامبر تا عبدالله بن عبدالمطلب سخن گفته شده است.[۴]
این دسته از روایات در آثار کلامی، حدیثی و عرفانی شیعه در تبیین جایگاه معنوی پیامبر مورد توجه قرار گرفتهاند.
ولادت
درباره روز دقیق ولادت پیامبر اختلاف وجود دارد. مشهور میان شیعه امامیه، ۱۷ ربیعالاول است[۵] و در بسیاری از منابع اهلسنت ۱۲ ربیعالاول ذکر شده است.[۶]
سال ولادت وی به «عامالفیل» شهرت دارد. محل ولادت در مکه و در خانهای دانسته شده که بعدها «دار ابن یوسف» نامیده شد.[۷]
پدر او عبدالله بن عبدالمطلب و مادرش آمنه بنت وهب بود. عبدالله پیش از تولد پیامبر یا در نخستین ماههای زندگی او درگذشت.
در منابع اسلامی گزارشهایی درباره رخدادهای همزمان با ولادت پیامبر نقل شده است؛ از جمله لرزش ایوان کسری، خاموششدن آتشکده فارس و فروریختن شماری از کنگرههای ایوان کسری.[۸]
نامها و القاب
نام مشهور پیامبر «محمد» و کنیه او «ابوالقاسم» بود. «احمد»، «ماحی»، «حاشر» و «عاقب» نیز از نامها و القاب گزارششده برای او هستند.[۹]
در روایتی از پیامبر آمده است:
«لِي أَسْمَاءٌ: أَنَا مُحَمَّدٌ، وَأَنَا أَحْمَدُ، وَأَنَا الْمَاحِي...»
در منابع اسلامی، «خاتمالنبیین» نیز از مهمترین اوصاف پیامبر است که برگرفته از آیه ۴۰ سوره احزاب است:
«وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ»
نسب
نسب پیامبر در منابع چنین گزارش شده است:
محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف بن قصی بن کلاب بن مره بن کعب بن لؤی بن غالب بن فهر بن مالک بن نضر بن کنانه بن خزیمه بن مدرکه بن الیاس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان.[۱۰]
وی از خاندان بنیهاشم، یکی از خاندانهای قریش، بود.
دوران کودکی و سرپرستی
پیامبر در سالهای نخست زندگی مدتی نزد حلیمه سعدیه از قبیله بنیسعد زندگی کرد.[۱۱]
مادرش آمنه هنگامی که وی حدود شش سال داشت، در مسیر بازگشت از مدینه در منطقه ابواء درگذشت. پس از آن، عبدالمطلب سرپرستی او را برعهده گرفت.
پس از درگذشت عبدالمطلب، سرپرستی محمد صلی الله علیه وآله به عمویش ابوطالب سپرده شد. ابوطالب در سالهای بعد نیز از پیامبر حمایت کرد و در دوران آغاز دعوت اسلامی در برابر فشارهای قریش از او پشتیبانی نمود.
جوانی و ازدواج
پیامبر پیش از بعثت در میان مردم مکه به امانتداری و درستکاری شناخته میشد و لقب «امین» داشت.
وی در حدود ۲۵سالگی با حضرت خدیجه سلام الله علیها ازدواج کرد. خدیجه از نخستین کسانی بود که به پیامبری او ایمان آورد و در سالهای دشوار آغاز رسالت از وی حمایت کرد.
خدیجه تا زمان وفات خود همسر پیامبر بود و جایگاه ویژهای در زندگی او داشت.
از فرزندان پیامبر، حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها در منابع شیعه جایگاه ویژهای دارد. فاطمه سلام الله علیها با امیرالمؤمنین علی علیه السلام ازدواج کرد و امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام از فرزندان آنان بودند.
صفات و ویژگیهای اخلاقی
قرآن کریم درباره اخلاق پیامبر میفرماید:
«وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ»
«و بهراستی تو بر خویی بزرگ هستی.» (قلم: ۴)
منابع سیره و حدیث، پیامبر را به راستگویی، وفای به پیمان، بردباری، بخشندگی، تواضع، مهربانی و خوشرفتاری توصیف کردهاند.
در گزارشی منسوب به امام علی علیه السلام، پیامبر نرمخو، خوشمعاشرت و دور از تندی و بدزبانی معرفی شده است.[۱۲]
سیره و رفتار اجتماعی
پیامبر در زندگی شخصی و اجتماعی از تکلف دوری میکرد. با مردم مینشست، دعوت آنان را میپذیرفت، از بیماران عیادت میکرد و در امور اجتماعی با اصحاب مشورت مینمود.[۱۳]
وی بر رسیدگی به نیازمندان، یتیمان، همسایگان و مستمندان تأکید داشت و در آموزههای خود بر عدالت، امانت، وفای به عهد و رعایت حقوق مردم تأکید میکرد.
پیامبر صلی الله علیه وآله پیش از بعثت
در منابع اسلامی آمده است که پیامبر پیش از بعثت از بتپرستی و آیینهای شرکآلود جامعه مکه دوری میکرد.
درباره اینکه وی پیش از بعثت بر اساس شریعت کدامیک از پیامبران پیشین عبادت میکرد، میان متکلمان و اصولیان دیدگاههای مختلفی مطرح شده است.[۱۴]
برخی دانشمندان شیعه معتقدند پیامبر از آغاز زندگی تحت هدایت الهی بوده است.
بعثت و وحی
بنابر مشهور شیعه، حضرت محمد صلی الله علیه وآله در ۲۷ رجب، در چهلسالگی، به پیامبری مبعوث شد.[۱۵]
وی پیش از بعثت مدتی را در غار حراء به عبادت میپرداخت. آغاز وحی با آیاتی از سوره علق گزارش شده است:
«اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ»
«بخوان به نام پروردگارت که آفرید.» (علق: ۱)
حضرت خدیجه سلام الله علیها نخستین زن ایمانآورنده به پیامبر دانسته شده است. در منابع شیعه، امیرالمؤمنین علی علیه السلام نیز نخستین مردی معرفی شده که به پیامبر ایمان آورد.[۱۶]
آغاز دعوت
دعوت پیامبر در ابتدا محدود بود. پس از مدتی، وی مأمور شد خویشاوندان نزدیک خود را دعوت کند.
واقعه دعوت خویشاوندان در منابع به یومالدار یا حدیث انذار شهرت یافته است. در گزارشهای شیعی، امام علی علیه السلام تنها کسی بود که در آن مجلس آمادگی خود را برای یاری پیامبر اعلام کرد.
پس از آن، دعوت عمومی آغاز شد و پیامبر مردم مکه را به توحید، ترک بتپرستی، عدالت و ایمان به قیامت فراخواند.
فشارها و محاصره
گسترش اسلام با مخالفت سران قریش روبهرو شد. مسلمانان تحت فشار و آزار قرار گرفتند و گروهی از آنان به حبشه مهاجرت کردند.
قریش سپس بنیهاشم را تحت محاصره اقتصادی و اجتماعی قرار داد. این دوره که به اقامت در شعب ابیطالب معروف است، حدود سه سال ادامه یافت.
پس از پایان محاصره، ابوطالب و حضرت خدیجه سلام الله علیها در فاصلهای نزدیک از یکدیگر درگذشتند. این سال در منابع سیره «عامالحزن» نامیده شده است.
هجرت به مدینه
با گسترش اسلام در یثرب، گروههایی از مردم آن شهر با پیامبر بیعت کردند و زمینه هجرت مسلمانان فراهم شد.
قریش برای کشتن پیامبر تصمیم گرفت نمایندگانی از قبایل مختلف بهطور همزمان به خانه او حمله کنند. امیرالمؤمنین علی علیه السلام در شب هجرت در بستر پیامبر خوابید و پیامبر مکه را ترک کرد.
این واقعه با عنوان لیلة المبیت شناخته میشود.
پیامبر پس از رسیدن به یثرب، در این شهر که بعدها «مدینةالنبی» نام گرفت، جامعه اسلامی را سامان داد.
تشکیل جامعه اسلامی در مدینه
پیامبر پس از ورود به مدینه، مسجد ساخت و روابط میان مهاجران و انصار را سامان داد. پیمانهایی نیز برای تنظیم روابط میان گروههای ساکن مدینه منعقد شد.
غزوه بدر
غزوه بدر در سال دوم هجری نخستین نبرد بزرگ مسلمانان با قریش بود و با پیروزی مسلمانان پایان یافت.
غزوه احد
غزوه احد در سال سوم هجری رخ داد. در این نبرد، حمزه بن عبدالمطلب و شماری دیگر از مسلمانان کشته شدند.
غزوه خندق
در سال پنجم هجری، گروهی از قبایل عرب برای حمله به مدینه متحد شدند. مسلمانان به پیشنهاد سلمان فارسی در بخشهایی از اطراف مدینه خندق حفر کردند.
در این جنگ، امام علی علیه السلام عمرو بن عبدود را که از خندق عبور کرده بود، شکست داد.
صلح حدیبیه
در سال ششم هجری، پیامبر برای انجام عمره به سوی مکه حرکت کرد؛ اما قریش مانع ورود مسلمانان شد. در نهایت پیمان صلح حدیبیه میان دو طرف منعقد شد.[۱۷]
این پیمان زمینه گسترش ارتباط مسلمانان با قبایل عرب را فراهم کرد.
فتح مکه
در سال هشتم هجری، پس از نقض پیمان حدیبیه، پیامبر با سپاه مسلمانان به سوی مکه حرکت کرد.
مکه بدون درگیری گسترده فتح شد و بتهای موجود در کعبه برچیده شدند.
پیامبر و امام علی علیه السلام
امیرالمؤمنین علی علیه السلام پسرعموی پیامبر، همسر حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها و از نخستین ایمانآورندگان بود.
علی علیه السلام از دوران کودکی در خانه پیامبر پرورش یافت و در رخدادهای مختلف دوران رسالت در کنار او بود.
در منابع اسلامی احادیث متعددی درباره جایگاه امام علی علیه السلام نقل شده است؛ از جمله حدیث منزلت، حدیث ثقلین و حدیث غدیر.
در اندیشه شیعه، این روایات در کنار دیگر آیات و گزارشهای تاریخی، از مستندات جایگاه امام علی علیه السلام و امامت او پس از پیامبر بهشمار میروند.
پیامبر صلی الله علیه وآله، مبلّغ غدیر
پیامبر در دوره رسالت بارها درباره جایگاه اهلبیت علیهم السلام و امام علی علیه السلام سخن گفت. در منابع شیعه، این مجموعه بیانات زمینه اعلام عمومی ولایت امام علی علیه السلام در غدیر خم دانسته شده است.[۱۸]
بیشتر بخوانید: پیامبر صلی الله علیه و آله مبلغ اعظم غدیر
آیه تبلیغ
آیه ۶۷ سوره مائده چنین است:
يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ؛ ای پیامبر، آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده است ابلاغ کن؛ و اگر چنین نکنی رسالت او را نرساندهای، و خداوند تو را از مردم نگاه میدارد.
(مائده:۶۷)
در منابع شیعه، نزول این آیه با مأموریت پیامبر برای اعلام ولایت امام علی علیه السلام در غدیر مرتبط دانسته شده است. در شماری از منابع تفسیری اهلسنت نیز گزارشی از ابوسعید خدری نقل شده که نزول این آیه را در روز غدیر درباره علی بن ابیطالب دانسته است.[۱۹]
در کنار این گزارش، تفاسیر اهلسنت اقوال دیگری نیز درباره سبب نزول آیه نقل کردهاند؛ ازاینرو انتساب نزول آیه به واقعه غدیر در میان مفسران اهلسنت دیدگاهی مورد اتفاق نیست.
واقعه غدیر
واقعه غدیر در ۱۸ ذیالحجه سال ۱۰ق در غدیر خم و در بازگشت پیامبر از حجة الوداع رخ داد. پیامبر مسلمانان را گرد آورد و در سخنان خود، پس از بیان مطالبی درباره قرآن و اهلبیت، دست امیرالمؤمنین علی علیه السلام را بالا برد و فرمود:
«مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ»
«هر کس من مولای او هستم، علی مولای اوست.»
این سخن که به حدیث غدیر مشهور است، در منابع متعدد شیعه و اهلسنت نقل شده است.[۲۰] در دیدگاه شیعه، واقعه غدیر اعلام عمومی ولایت و جانشینی امام علی علیه السلام از سوی پیامبر بود.
بیشتر بخوانید: خطبه غدیر • حدیث غدیر • آیه تبلیغ • آیه اکمال
احتجاج پیامبر صلی الله علیه وآله با غدیر
در منابع شیعه، گزارشهایی از تأکیدهای پیامبر بر مضمون غدیر در روزهای پس از این واقعه نقل شده است. این گزارشها در ادبیات غدیری بهعنوان اتمام حجت درباره ولایت امام علی علیه السلام بررسی شدهاند.
بیشتر بخوانید: احتجاج پیامبر با غدیر
روزهای پایانی زندگی
پس از حجة الوداع و واقعه غدیر، پیامبر به مدینه بازگشت. در ماههای پایانی زندگی، سپاهی به فرماندهی اسامة بن زید برای حرکت به سوی مرزهای شام آماده شد.
در روزهای پایانی، بیماری پیامبر شدت یافت.
بنابر مشهور شیعه، پیامبر در ۲۸ صفر سال ۱۱ق و در ۶۳سالگی در مدینه از دنیا رفت. در بسیاری از منابع اهلسنت، تاریخ ۱۲ ربیعالاول گزارش شده است.
در شماری از منابع و ادبیات شیعی از درگذشت پیامبر با تعبیر «شهادت» یاد شده است؛ درباره چگونگی و علت آن، گزارشها و دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.
دفن
پس از درگذشت پیامبر، پیکر او در محل سکونتش در مدینه دفن شد. محل دفن پیامبر امروزه در محدوده مسجد النبی قرار دارد.
مرقد پیامبر از مهمترین زیارتگاههای مسلمانان است.
جایگاه پیامبر در اسلام
مسلمانان حضرت محمد صلی الله علیه وآله را آخرین پیامبر الهی و قرآن را کتاب آسمانی نازلشده بر او میدانند.
قرآن درباره خاتمیت پیامبر میفرماید:
«مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ»
«محمد پدر هیچیک از مردان شما نیست؛ ولی فرستاده خدا و خاتم پیامبران است.» (احزاب: ۴۰)
سیره، سخنان و رفتار پیامبر از منابع اصلی شناخت آموزههای اسلامی پس از قرآن بهشمار میروند.
جستارهای وابسته
مبعث • حجة الوداع • واقعه غدیر • غدیر خم • خطبه غدیر • حدیث غدیر • آیه تبلیغ • آیه اکمال • حدیث ثقلین • امامت • امیرالمؤمنین علی علیه السلام • حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها
پانویس
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۱، ص۲۱۸؛ آیتی، تاریخ پیامبر اسلام، ص۵۳.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۱–۲.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۵، ص۴–۵.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۵، ص۵.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۱، ص۲۱۸.
- ↑ آیتی، تاریخ پیامبر اسلام، ص۵۳.
- ↑ آیتی، تاریخ پیامبر اسلام، ص۵۵.
- ↑ آیتی، تاریخ پیامبر اسلام، ص۵۵–۵۶.
- ↑ طبرسی، إعلام الوری، ج۱، ص۴۳.
- ↑ طبرسی، إعلام الوری، ج۱، ص۴۳.
- ↑ آیتی، تاریخ پیامبر اسلام، ص۵۶–۵۷.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۱، ص۲۲۰–۲۲۱.
- ↑ طباطبایی، سنن النبی، ص۱۰۳–۱۰۵.
- ↑ طوسی، العدة فی أصول الفقه، ج۲، ص۵۹۰؛ سید مرتضی، الذریعة إلی أصول الشریعة، ج۲، ص۱۸۴.
- ↑ آیتی، تاریخ پیامبر اسلام، ص۶۷.
- ↑ سبحانی، فروغ ابدیت، ج۱.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۲، ص۴۸۳.
- ↑ رستاخیز نور، ترجمه یوم الإنسانیة، ص۷۹–۸۴.
- ↑ واحدی نیشابوری، أسباب النزول، ذیل آیه ۶۷ سوره مائده؛ سیوطی، الدر المنثور، ذیل همان آیه.
- ↑ احمد بن حنبل، مسند أحمد، ج۴، ص۲۸۱ و ۳۷۰؛ امینی، الغدیر، ج۱.
منابع
- ابن ابیالحدید، عزالدین؛ شرح نهج البلاغه، قاهره: دار احیاء الکتب العربیة.
- ابن بابویه، محمد بن علی؛ الأمالی، بیروت: اعلمی، ۱۴۰۰ق.
- ابن بابویه، محمد بن علی؛ الخصال، قم: جامعه مدرسین، ۱۳۶۲ش.
- ابن بابویه، محمد بن علی؛ علل الشرایع، نجف: المطبعة الحیدریة.
- ابن بابویه، محمد بن علی؛ معانی الأخبار، قم: انتشارات اسلامی، ۱۳۶۱ش.
- ابن بابویه، محمد بن علی؛ من لا یحضره الفقیه، قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ق.
- ابن حنبل، احمد؛ مسند أحمد بن حنبل.
- ابن سعد، محمد؛ الطبقات الکبری، بیروت: دار صادر.
- ابن شهرآشوب، محمد بن علی؛ مناقب آل ابیطالب، قم: علامه، ۱۳۷۹ق.
- ابن هشام، عبدالملک؛ السیرة النبویة، قاهره: دار المعارف.
- آیتی، محمدابراهیم؛ تاریخ پیامبر اسلام.
- امین، سید محسن؛ أعیان الشیعة، بیروت: دار التعارف.
- امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب، بیروت: دارالکتاب العربی.
- بیهقی، احمد بن حسین؛ دلائل النبوة.
- حر عاملی، محمد بن حسن؛ إثبات الهداة بالنصوص والمعجزات.
- سبحانی، جعفر؛ فروغ ابدیت.
- سید مرتضی؛ الذریعة إلی أصول الشریعة.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ سنن النبی.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ إعلام الوری بأعلام الهدی.
- طوسی، محمد بن حسن؛ العدة فی أصول الفقه.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- قمی، شیخ عباس؛ منتهی الآمال.