آیه ولایت در خطبه غدیر
آیه ولایت در خطبه غدیر به استناد پیامبر صلی الله علیه و آله به آیه ۵۵ سوره مائده در یکی از نقل‌های خطبه غدیر اشاره دارد. در این آیه، ولایت به خدا، پیامبر و مؤمنانی نسبت داده شده است که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند. در منابع تفسیری و روایی شیعه و شماری از منابع اهل‌سنت، شأن نزول آیه با صدقه‌دادن امیرالمؤمنین علیه السلام در حال رکوع مرتبط دانسته شده است.
در نقل الاحتجاج از خطبه غدیر، پیامبر صلی الله علیه و آله پس از معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام به‌عنوان برادر، وصی، خلیفه و امام پس از خود، آیه ولایت را یادآوری و مصداق آن را امیرالمؤمنین علیه السلام معرفی می‌کند.[۱] از دیدگاه شارحان شیعه، این استناد قرآنی برای تبیین ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام و ارتباط آن با اعلان غدیر به‌کار رفته است.[۲]
متن آیه ولایت
آیه ۵۵ سوره مائده چنین است:
إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ؛ ولی شما تنها خدا، پیامبر او و مؤمنانی هستند که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند
(مائده:۵۵)
واژه «ولی» در این آیه به‌صورت‌های گوناگون ترجمه و تفسیر شده است. در تفسیر شیعی، با توجه به ساختار آیه و گزارش شأن نزول، ولایت در اینجا به‌معنای سرپرستی و پیشوایی دانسته می‌شود. پیوند آیه با صدقه‌دادن در حال رکوع نیز برای تعیین مصداق «الَّذِینَ آمَنُوا» مورد استناد قرار گرفته است.
استفاده از آیه در خطبه غدیر
در نقل الاحتجاج، پیامبر صلی الله علیه و آله پس از بیان مقام امامت و خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:
وَهُوَ وَلِیُّکُمْ بَعْدَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَقَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَتَعَالَى بِذَلِکَ آیَةً مِنْ کِتَابِهِ: إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ؛ او پس از خدا و پیامبرش ولی شماست و خداوند تبارک و تعالی دراین‌باره آیه‌ای از کتاب خود نازل کرده است: ولی شما تنها خدا، پیامبر او و مؤمنانی هستند که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند.[۳]
در ادامه، صدقه‌دادن در حال رکوع به امیرالمؤمنین علیه السلام نسبت داده می‌شود. بر این اساس، شارحان شیعه کاربرد آیه در خطبه را دارای دو کارکرد دانسته‌اند: تبیین معنای ولایت در سیاق غدیر و معرفی مصداق مؤمنی که در حال رکوع صدقه داده است.[۴]
این آیه با آیه تبلیغ و اعلان ولایت در غدیر ارتباط تفسیری دارد، اما نباید با حدیث غدیر یکسان شمرده شود. آیه ولایت، آیه‌ای قرآنی است؛ در حالی که جمله «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ» روایتی نبوی در واقعه غدیر است.
شأن نزول آیه ولایت
منابع شیعه و برخی تفاسیر اهل‌سنت، گزارش‌هایی درباره نزول آیه پس از صدقه‌دادن امیرالمؤمنین علیه السلام در حال رکوع نقل کرده‌اند. جزئیات و زنجیره نقل این گزارش‌ها یکسان نیست؛ ازاین‌رو، هر گزارش باید با مأخذ خود سنجیده شود.
گزارش امام باقر علیه السلام
در روایتی از امام باقر علیه السلام آمده است که گروهی از تازه‌مسلمانان یهودی، از جمله عبدالله بن سلام، از پیامبر صلی الله علیه و آله درباره وصی و ولی پس از او پرسیدند. پس از نزول آیه، پیامبر همراه آنان به مسجد رفت و از نیازمندی که از مسجد خارج می‌شد پرسید آیا کسی چیزی به او بخشیده است. او پاسخ داد که امیرالمؤمنین علیه السلام در حال رکوع انگشتری به وی داده است. در ادامه روایت، پیامبر ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام پس از خود را اعلام کرد.[۵]
شناخت و انکار ولایت
در روایتی منقول از امام صادق علیه السلام، آیه یَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ یُنْکِرُونَهَا؛ نعمت خدا را می‌شناسند، سپس آن را انکار می‌کنند(نحل:۸۳) بر شناخت و سپس انکار ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام تطبیق شده است. در این گزارش، آیه ولایت زمینه گفت‌وگوی گروهی درباره پذیرش یا نپذیرفتن ولایت دانسته می‌شود.[۶]
در گزارشی دیگر که از سلیم بن قیس نقل شده، سرپیچی از ولایت به‌عنوان نقض فرمان و پیمان الهی معرفی شده است.[۷]
آیه حزب‌الله
آیه پس از آیه ولایت می‌فرماید:
وَمَنْ یَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ؛ هر کس خدا، پیامبر او و مؤمنان را ولی خود بداند، حزب خدا پیروز است(مائده:۵۶)
ابن‌شهرآشوب روایتی از امام باقر علیه السلام نقل کرده است که این آیه را در ادامه آیه ولایت، درباره امیرالمؤمنین علیه السلام و پیروان او تفسیر می‌کند.[۸][یادداشت ۱]
گزارش امام حسن عسکری علیه السلام
در روایتی از امام حسن عسکری علیه السلام، آیه قُلْ إِنَّمَا أَعِظُکُمْ بِوَاحِدَةٍ؛ بگو شما را تنها به یک چیز اندرز می‌دهم(سبأ:۴۶) بر سفارش به ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام تطبیق شده و سپس از نزول آیه ولایت سخن رفته است.[۹]
پیوند آیه ولایت با غدیر در تفسیر عیاشی
در روایتی منقول در تفسیر العیاشی، امام صادق علیه السلام نزول آیه ولایت را با گردآوردن مردم در غدیر و اعلان «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ» مرتبط دانسته است. در ادامه روایت، از بیعت حاضران و تأکید پیامبر بر الهی‌بودن مأموریت سخن آمده و شمار بیعت‌کنندگان دوازده هزار نفر گزارش شده است.[۱۰] عدد و دیگر جزئیات این گزارش، متعلق به همین نقل روایی است و باید در چارچوب مأخذ آن ارزیابی شود.
گزارش ثعلبی در منابع اهل‌سنت
عنوان کلی «دیدگاه اهل‌سنت» برای یک روایت واحد دقیق نیست؛ بااین‌حال، گزارش نزول آیه درباره صدقه‌دادن امیرالمؤمنین علیه السلام در برخی تفاسیر اهل‌سنت نیز نقل شده است. ثعلبی (درگذشت: ۴۲۷ق) از عبایة بن ربعی، از ابن‌عباس و ابوذر غفاری، گزارشی دراین‌باره آورده است.
بر پایه این روایت، نیازمندی در مسجد پیامبر درخواست کمک کرد و امیرالمؤمنین علیه السلام که در حال رکوع بود، با اشاره انگشتر خود را به او بخشید. پیامبر صلی الله علیه و آله پس از نماز، با یادکرد دعای موسی علیه السلام برای وزارت هارون، از خدا خواست امیرالمؤمنین علیه السلام را پشتیبان او قرار دهد. سپس جبرئیل آیه ولایت را فرود آورد.[۱۱]
این گزارش نشان می‌دهد که ارتباط آیه با صدقه‌دادن امیرالمؤمنین علیه السلام منحصر به منابع شیعه نیست؛ بااین‌حال، درباره اعتبار سند و دلالت واژه «ولی» میان مفسران و متکلمان دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.
جمع‌بندی
در نقل الاحتجاج از خطبه غدیر، پیامبر صلی الله علیه و آله پس از معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام به‌عنوان جانشین و امام، آیه ۵۵ سوره مائده را یادآوری و صدقه‌دادن در حال رکوع را بر او تطبیق می‌کند. روایات شیعه و گزارش ثعلبی نیز این شأن نزول را نقل کرده‌اند. در تفسیر شیعی، آیه ولایت از دلایل قرآنی ولایت و امامت امیرالمؤمنین علیه السلام به‌شمار می‌رود و کاربرد آن در خطبه غدیر، پیوند میان آیه و اعلان ولایت در غدیر را نشان می‌دهد.
جستارهای وابسته
آیه ۵۵ مائده و غدیر آیه تبلیغ حدیث غدیر مقام امامت مقام خلافت ولایت اهل‌بیت(ع)
پانویس
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۳.
- ↑ شرح خطبه غدیر، ج۲، ص۱۵۶.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۳.
- ↑ شرح خطبه غدیر، ج۲، ص۱۵۶.
- ↑ الامالی للصدوق، ص۱۲۴.
- ↑ الکافی، ج۱، ص۴۲۷؛ بحارالانوار، ج۲۴، ص۶۳ و ج۳۵، ص۱۹۱.
- ↑ کتاب سلیم بن قیس الهلالی، ص۵۰–۵۱.
- ↑ مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۴.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۲۵۵.
- ↑ تفسیر العیاشی، ج۱، ص۳۲۹.
- ↑ الکشف و البیان، ج۴، ص۸۰–۸۱.
- ↑ در روایتی از امام صادق علیه السلام، تعبیر «حزب‌الله» بر پیامبر صلی الله علیه و آله، اهل‌بیت علیهم السلام و پیروان آنان تطبیق شده است؛ نک: بحارالانوار، ج۴، ص۲۵، ح۳ و ج۲۴، ص۲۱۳.
منابع
- الاحتجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق: محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
- الامالی؛ محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، تحقیق: محمدباقر کمره‌ای، تهران: انتشارات کتابچی، ۱۳۷۶ش.
- بحارالانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار؛ محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- تفسیر العیاشی؛ محمد بن مسعود عیاشی، تحقیق: سید هاشم رسولی محلاتی، تهران: المکتبة العلمیة الإسلامیة، ۱۳۸۰ق.
- شرح خطبه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۰۴ش.
- الکافی؛ محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- الکشف و البیان المعروف بتفسیر الثعلبی؛ احمد بن محمد ثعلبی، تحقیق: علی عاشور، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق.
- کتاب سلیم بن قیس الهلالی؛ سلیم بن قیس هلالی، تحقیق: علاءالدین موسوی، تهران: مؤسسة البعثة (قسم الدراسات الإسلامیة)، ۱۴۰۷ق.
- مناقب آل ابی‌طالب؛ محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی، تحقیق: محمدحسین آشتیانی و سید هاشم رسولی محلاتی، قم: مؤسسه انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق.