محمود و مجید بودن خداوند در خطبه غدیر
محمود و مجید بودن خداوند در خطبه غدیر ناظر به فرازی از بخش آغازین خطبه غدیر است که در آن خداوند با صفات «حمید»، «محمود» و «مجید» ستایش شده است. پیامبر اکرم(ص) در این فراز میفرماید:
حَمیداً لَمْ یَزَلْ، مَحْمُوداً لا یَزالُ، وَ مَجیداً لا یَزُولُ
یعنی خداوند همواره شایسته ستایش بوده، پیوسته ستوده میشود و مجد و عظمت او زوال نمیپذیرد.
«حمید» بر برخورداری خداوند از کمالات و شایستگی ذاتی او برای ستایش دلالت دارد؛ «محمود» به ستودهشدن او اشاره میکند و «مجید» بیانگر عظمت، شرف، کرم و گستردگی فضل الهی است. قیدهای «لَمْ یَزَلْ»، «لا یَزالُ» و «لا یَزُولُ» نیز استمرار و زوالناپذیری این صفات را نشان میدهند.
فراز خطبه غدیر
صفات حمید، محمود و مجید در بخش حمد الهی خطبه غدیر چنین آمدهاند:
حَمیداً لَمْ یَزَلْ، مَحْمُوداً لا یَزالُ، وَ مَجیداً لا یَزُولُ
ترجمه: «همواره ستوده بوده، پیوسته مورد ستایش است و صاحب مجدی است که زوال نمیپذیرد.»
این فراز پس از بیان علم، قدرت و قاهریت خداوند قرار گرفته است. در ساختار آغازین خطبه، پیامبر(ص) مجموعهای از صفات الهی را بیان میکند تا حمد و ستایش خود را بر شناخت توحیدی خداوند استوار سازد.
اختلاف نسخهها
در شماری از نسخههای خطبه، ابتدای این عبارت بهصورت «مَجیداً لَمْ یَزَلْ» نقل شده است؛ درحالیکه برخی نسخهها عبارت «حَمیداً لَمْ یَزَلْ» را ثبت کردهاند.[۱]
بر این اساس، دو صورت برای فراز گزارش شده است:
- حَمیداً لَمْ یَزَلْ، مَحْمُوداً لا یَزالُ، وَ مَجیداً لا یَزُولُ
- مَجیداً لَمْ یَزَلْ، مَحْمُوداً لا یَزالُ، وَ مَجیداً لا یَزُولُ
در بازنویسی و استناد به خطبه، بهتر است متن نسخه مبنای ویکی غدیر در متن اصلی حفظ و اختلاف نسخهها در پانویس یا بخش جداگانه گزارش شود.
معنای حمید
«حمید» از ریشه «حمد» و بهمعنای ستوده و شایسته ستایش است. این واژه درباره خداوند بیانگر آن است که او بهسبب کمالات ذاتی، صفات جمال و جلال و نعمتهایی که به آفریدگان بخشیده، شایسته حمد است.
حمیدبودن خداوند تنها به این معنا نیست که مخلوقات او را ستایش میکنند؛ بلکه خداوند ذاتاً سزاوار ستایش است، حتی اگر ستایش مخلوقات ناقص باشد یا هیچ مخلوقی نتواند حقیقت کمالات او را بهطور کامل بشناسد.
قرآن کریم در وصف خداوند میفرماید:
قالُوا أَتَعْجَبینَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَ بَرَکاتُهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ إِنَّهُ حَمیدٌ مَجیدٌ؛ گفتند: آیا از فرمان خدا شگفتی میکنی؟ رحمت خدا و برکات او بر شما خاندان باد؛ زیرا او ستوده و بزرگوار است.
(هود:۷۳)
در این آیه، «حمید» و «مجید» در کنار یکدیگر و بهعنوان دو صفت خداوند آمدهاند.
معنای محمود
«محمود» اسم مفعول از ریشه «حمد» و بهمعنای «ستودهشده» است. این وصف به ستایش خداوند از سوی فرشتگان، پیامبران، انسانها و دیگر موجودات اشاره دارد.
در خطبه غدیر، تعبیر: مَحْمُوداً لا یَزالُ
بر استمرار ستایش خداوند دلالت دارد؛ یعنی خداوند همواره محمود و مورد حمد است.
بر اساس آموزههای قرآن، همه موجودات به شیوهای متناسب با مرتبه وجودی خود خداوند را تسبیح و ستایش میکنند:
تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فیهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبیحَهُمْ؛ آسمانهای هفتگانه و زمین و هرکه در آنهاست او را تسبیح میکنند و هیچ چیزی نیست مگر آنکه همراه با ستایش، او را تسبیح میکند؛ ولی شما تسبیح آنان را درنمییابید.(اسراء:۴۴)
بنابراین، محمودبودن خداوند هم به شایستگی او برای ستایش و هم به تحقق حمد از سوی آفریدگان اشاره دارد.
معنای مجید
«مجید» از ریشه «مجد» گرفته شده است. واژهشناسان برای «مجد» معانیای مانند بزرگواری، شرف، عظمت، کرم و گستردگی در فضل ذکر کردهاند.[۲]
مجیدبودن خداوند به این معناست که:
- عظمت و شرف او نامحدود است؛
- فضل، بخشش و رحمت او گسترده است؛
- بزرگواری او ذاتی و وابسته به دیگری نیست؛
- مجد و عظمت او دچار کاهش و زوال نمیشود؛
- هر بزرگی، شرافت و کمال حقیقی از او سرچشمه میگیرد.
در خطبه غدیر آمده است: وَ مَجیداً لا یَزُولُ
یعنی خداوند دارای مجد و عظمتی است که هرگز از میان نمیرود.
مجید در قرآن
واژه «مجید» در قرآن در وصف خداوند و قرآن کریم بهکار رفته است.
صفت خداوند
در سوره هود، خداوند با دو صفت «حمید» و «مجید» توصیف شده است:
إِنَّهُ حَمیدٌ مَجیدٌ؛ بهدرستی که او ستوده و بزرگوار است.(هود:۷۳)
در سوره بروج نیز آمده است:
ذُو الْعَرْشِ الْمَجیدُ؛ صاحب عرش و دارای مجد و بزرگواری است.(بروج:۱۵)
در قرائتی که «الْمَجیدُ» با رفع خوانده میشود، این واژه صفت خداوند است و بر عظمت و بزرگواری او دلالت دارد.
صفت قرآن
در آغاز سوره «ق» آمده است:
ق وَ الْقُرْآنِ الْمَجیدِ؛ ق؛ سوگند به قرآن باشکوه و ارجمند.(ق:۱)
در این آیه، «مجید» مستقیماً صفت قرآن است، نه صفت خداوند. قرآن از آن جهت «مجید» خوانده شده که کلام الهی، برخوردار از منزلت والا و دربردارنده معارف، هدایت و خیر فراوان است.
استناد به این آیه برای توضیح معنای لغوی «مجید» مناسب است؛ اما برای اثبات کاربرد مستقیم این صفت درباره خداوند، آیه ۷۳ سوره هود روشنتر است.
تفاوت حمید و محمود
«حمید» و «محمود» هر دو از ریشه «حمد» گرفته شدهاند، اما از نظر ساخت و دلالت یکسان نیستند:
- «حمید» بر شایستگی ثابت و ذاتی خداوند برای ستایش دلالت دارد؛
- «محمود» بر ستودهشدن خداوند و تعلق حمد به او تأکید میکند.
خداوند «حمید» است؛ زیرا همه کمالات را داراست و ذاتاً سزاوار ستایش است. او «محمود» است؛ زیرا فرشتگان، پیامبران، مؤمنان و دیگر موجودات او را ستایش میکنند.
بااینحال، این تفاوت نباید بهگونهای تفسیر شود که محمودبودن خداوند کاملاً وابسته به مخلوقات باشد؛ زیرا استحقاق حمد برای خداوند ذاتی است و ستایش مخلوقات چیزی بر کمال او نمیافزاید.
تفاوت محمود و مجید
دو وصف «محمود» و «مجید» از دو جهت متفاوتاند:
| وصف | ریشه | معنای اصلی | دلالت در فراز خطبه |
|---|---|---|---|
| محمود | حمد | ستودهشده | خداوند همواره موضوع حمد و ستایش است. |
| مجید | مجد | صاحب عظمت، شرف و کرم گسترده | عظمت و بزرگواری خداوند زوالناپذیر است. |
«محمود» بیشتر ناظر به ستایش خداوند است؛ درحالیکه «مجید» بر عظمت، شرف، بزرگواری و فراوانی فضل او دلالت دارد.
برخی شارحان، «مجید» را وصفی ناظر به کمال ذاتی خداوند و «محمود» را از نظر ساخت دستوری، ناظر به تعلق حمد به او دانستهاند.[۳]
ازلی و زوالناپذیر بودن صفات
در این فراز سه تعبیر زمانی بهکار رفته است:
- لَمْ یَزَلْ؛ همواره بوده و آغاز زمانی ندارد؛
- لا یَزالُ؛ همواره ادامه دارد؛
- لا یَزُولُ؛ از میان نمیرود و زوال نمیپذیرد.
این تعابیر در کنار صفات حمید، محمود و مجید، بر ثبات و استمرار کمالات الهی دلالت دارند. خداوند در زمانی فاقد این کمالات نبوده و صفات کمالی او در آینده نیز از میان نمیروند.
در الهیات اسلامی، صفات ذاتی خداوند حادث، اکتسابی یا متغیر نیستند. خداوند عظمت یا شایستگی ستایش را از مخلوقات دریافت نمیکند و ستایش بندگان نیز موجب افزایش کمال او نمیشود.
بازگشت حمدها به خداوند
در تفسیر حمد الهی گفته شده است که سرچشمه همه کمالات و نعمتها خداوند است. هرگاه انسانی بهسبب کمال یا کار نیکی بهدرستی ستایش شود، اصل وجود، توانایی و کمال او از خداوند سرچشمه گرفته است.
از این منظر، همه ستایشهای حقیقی در نهایت به خداوند بازمیگردند. این معنا در آغاز سوره حمد بیان شده است:
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمینَ؛ همه ستایشها ویژه خداوند، پروردگار جهانیان است.(حمد:۲)
اختصاص حمد به خداوند بهمعنای نادرستبودن هرگونه قدردانی از انسانها نیست؛ بلکه به این معناست که کمالات مخلوقات مستقل از خداوند نیستند و منشأ نهایی همه خیرها و نعمتها اوست.[۴]
ارتباط با بخش آغازین خطبه غدیر
پیامبر اکرم(ص) خطبه غدیر را با حمد خداوند و توصیف صفات او آغاز میکند. این ساختار نشان میدهد که اعلام ولایت امیرالمؤمنین(ع) در ادامه خطبه، مأموریتی برخاسته از فرمان خداوند است.
صفات «حمید»، «محمود» و «مجید» در درجه نخست بیانگر کمالات خداوند هستند. ارتباط این صفات با مسئله ولایت از ساختار کلی خطبه فهمیده میشود؛ زیرا پیامبر(ص) پیش از ابلاغ فرمان الهی، خداوند را به علم، قدرت، قاهریت، حمد و مجد توصیف میکند.
بنابراین، نباید معنای مستقیم این فراز را تنها به موضوع امامت محدود کرد؛ موضوع اصلی آن، خداشناسی و بیان صفات الهی است و زمینه کلامی خطبه را برای مطالب بعدی فراهم میکند.
جمعبندی
فراز «حَمیداً لَمْ یَزَلْ، مَحْمُوداً لا یَزالُ، وَ مَجیداً لا یَزُولُ» سه مفهوم مرتبط را بیان میکند:
- خداوند «حمید» است؛ زیرا ذاتاً سزاوار حمد و ستایش است؛
- خداوند «محمود» است؛ زیرا همواره ستوده میشود؛
- خداوند «مجید» است؛ زیرا صاحب عظمت، شرف، کرم و فضل زوالناپذیر است.
قیدهای همراه این صفات نیز بر ازلیبودن، استمرار و زوالناپذیری کمالات خداوند دلالت دارند. این فراز بخشی از مقدمه توحیدی خطبه غدیر است که در آن پیامبر(ص)، پیش از ابلاغ مسئله ولایت، خداوند را با صفات کمال وصف میکند.
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ برای اختلاف نسخهها بنگرید: متن و ترجمه خطبه غدیر به زبان فارسی، پانویس مربوط به عبارت «حمیداً لم یزل».
- ↑ راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، مدخل «مجد»؛ ابنمنظور، لسان العرب، ذیل واژه «مجد».
- ↑ نقوی، شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم(ص) در غدیر خم، ص۹۴–۹۵.
- ↑ شریفی، شرح خطبه غدیر، ج۱، ص۱۴۴–۱۴۵.
منابع
- التحقیق فی کلمات القرآن الکریم؛ حسن مصطفوی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۸ش.
- المفردات فی غریب القرآن؛ حسین بن محمد راغب اصفهانی، تحقیق صفوان عدنان داوودی، دمشق ـ بیروت: دارالقلم و الدار الشامیة، ۱۴۱۲ق.
- شرح خطبه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
- شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم(ص) در غدیر خم؛ محمدتقی نقوی، تهران: انتشارات منیر، ۱۳۷۴ش.
- لسان العرب؛ محمد بن مکرم ابنمنظور، بیروت: دار صادر، ۱۴۱۴ق.