قاضی نورالله شوشتری
قاضی نورالله شوشتری (۹۵۶–۱۰۱۹ق)، با نام کامل سید نورالله حسینی مرعشی شوشتری و مشهور به شهید ثالث، فقیه، متکلم، محدث، ادیب و نویسنده شیعه در دوره صفوی و حکومت گورکانیان هند بود. او پس از تحصیل در شوشتر و مشهد، در سال ۹۹۲ یا ۹۹۳ق به هند مهاجرت کرد و در دوره اکبرشاه به منصب قضاوت رسید.[۱]
قاضی نورالله آثاری در فقه، کلام، حدیث، تاریخ و دفاع از عقاید امامیه نوشت. احقاق الحق و ازهاق الباطل، مجالس المؤمنین و الصوارم المهرقة از مشهورترین نوشتههای اویند. اثر او با عنوان بحرالغدیر فی إثبات تواتر حدیث الغدیر نیز به اثبات تواتر حدیث غدیر اختصاص دارد. وی در سال ۱۰۱۹ق در دوره جهانگیرشاه کشته و در آگره به خاک سپرده شد.[۲]
زندگی و خاندان
سید نورالله در سال ۹۵۶ق در شوشتر به دنیا آمد. پدرش، سید شریفالدین شوشتری، از عالمان آن منطقه و آشنا با علوم نقلی و عقلی بود. خاندان وی از سادات مرعشی بهشمار میرفتند و در منابع، نسب آنان به امام سجاد(ع) رسانده شده است. بنابر گزارش مقدمه احقاق الحق، شماری از نیاکان او از آمل به شوشتر مهاجرت کرده بودند.[۳]
تحصیلات و استادان
قاضی نورالله آموزشهای نخستین را نزد پدرش در شوشتر فراگرفت. علوم عقلی و طب را نیز نزد حکیم مولانا عمادالدین آموخت. او در حدود ۲۳سالگی به مشهد رفت و فقه، اصول، کلام، حدیث و تفسیر را نزد مولا عبدالواحد تستری و دیگر استادان آن حوزه پی گرفت.[۴]
از استادان نامبردهشده برای او عبارتاند از:
- سید شریفالدین شوشتری؛
- مولا عبدالواحد تستری؛
- حکیم مولانا عمادالدین؛
- محمد ادیب قاری تستری؛
- میر صفیالدین محمد؛
- میر جلالالدین محمد صدر.
او ادبیات عرب و قرائت قرآن را نیز فراگرفت و از برخی عالمان عصر خود اجازه روایت دریافت کرد.
مهاجرت به هند
قاضی نورالله در سال ۹۹۲ یا ۹۹۳ق، همزمان با ناامنیهای خراسان، از مشهد راهی هند شد. هند در آن زمان زیر فرمان اکبرشاه گورکانی بود. وی مدتی در فاتحپور سیکری اقامت کرد و سپس به لاهور رفت.[۵]
مهاجرت او به هند زمینه تألیف و انتشار شماری از آثار کلامی و تاریخی شیعه را فراهم کرد. نوشتههای او عمدتاً به معرفی عالمان و شخصیتهای شیعه، تبیین آموزه امامت و پاسخ به نقدهای مخالفان امامیه اختصاص داشت.
منصب قضاوت
قاضی نورالله در دوره اکبرشاه به منصب قضاوت رسید. بر پایه برخی گزارشها، او هنگام پذیرفتن این منصب شرط کرد که در داوری به یکی از مذاهب چهارگانه اهلسنت مقید نباشد و در هر مسئله، حکمی را که استوارتر میدانست برگزیند.[۶]
توانایی او در فقه مذاهب اسلامی امکان فعالیت قضایی در محیط مذهبی هند را برایش فراهم کرد. بااینحال، جزئیات شیوه داوری او در منابع یکسان گزارش نشده و برخی گزارشهای متأخر درباره چگونگی تطبیق احکام او با فقه امامیه، نیازمند احتیاط است.
فعالیتهای علمی و مذهبی
قاضی نورالله افزون بر قضاوت، در فقه، کلام، حدیث، تاریخ و ادبیات فعالیت داشت. عبدالله افندی در ریاض العلماء او را عالمی فاضل، فقیه، محدث و ادیب معرفی کرده و از سرودههای فارسی و عربی او یاد کرده است.[۷]
بخش مهمی از نوشتههای او ماهیت کلامی و انتقادی دارد. وی در این آثار، دیدگاههای امامیه درباره امامت و فضائل اهلبیت(ع) را با استناد به منابع حدیثی، تاریخی و کلامی بررسی کرده است. مجالس المؤمنین نیز از آثار تاریخی و تراجمنگارانه اوست و شرح حال گروهی از عالمان، ادیبان و شخصیتهای شیعه را دربر دارد.
قاضی نورالله و غدیر
جایگاه قاضی نورالله در پژوهشهای غدیری، بیش از همه با بررسی دلایل امامت امیرالمؤمنین(ع) و استناد به حدیث غدیر در آثار کلامی او پیوند دارد. وی در احقاق الحق، ضمن دفاع از مبانی اعتقادی امامیه، روایات مربوط به فضائل و امامت امیرالمؤمنین(ع) را بررسی کرده است.
او همچنین رسالهای با عنوان بحرالغدیر فی إثبات تواتر حدیث الغدیر نگاشت. موضوع این اثر، اثبات تواتر حدیث غدیر و بررسی کثرت طرق و ناقلان آن است.[۸] ازاینرو، قاضی نورالله در شمار مؤلفان آثار مستقل درباره حدیث غدیر قرار گرفته است.
آثار
سید شهابالدین مرعشی نجفی در مقدمه تصحیح احقاق الحق، حدود ۱۴۰ عنوان کتاب و رساله را برای قاضی نورالله برشمرده است.[۹] این شمار، نوشتههای مستقل، رسالهها، پاسخها و آثار منسوب به او را نیز دربر میگیرد. مهمترین آثار او عبارتاند از:
احقاق الحق و ازهاق الباطل
احقاق الحق و ازهاق الباطل از مهمترین آثار کلامی قاضی نورالله است. این کتاب در نقد بخشهایی از ابطال نهج الباطل نوشته فضل بن روزبهان خنجی و در دفاع از دیدگاههای علامه حلی در نهج الحق و کشف الصدق تألیف شده است. محورهای آن توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد است و بخش مهمی از کتاب به امامت و فضائل امیرالمؤمنین(ع) اختصاص دارد.
مجالس المؤمنین
مجالس المؤمنین اثری فارسی در شرح احوال عالمان، راویان، شاعران، فرمانروایان و دیگر شخصیتهای منتسب به تشیع است. این کتاب افزون بر تراجم، اطلاعات تاریخی و جغرافیایی متعددی درباره جوامع شیعی دربردارد.
الصوارم المهرقة
الصوارم المهرقة فی نقد الصواعق المحرقة در نقد کتاب الصواعق المحرقة ابن حجر هیتمی نوشته شده است. مؤلف در این اثر، مباحث مربوط به امامت و فضائل اهلبیت(ع) را بررسی کرده است.
بحرالغدیر
بحرالغدیر فی إثبات تواتر حدیث الغدیر رسالهای مستقل درباره تواتر حدیث غدیر است. این اثر از نوشتههای مستقیم قاضی نورالله در موضوع غدیر خم و مستندات حدیثی آن بهشمار میرود.
دیگر آثار
- أجوبة مسائل السید حسن الغزنوی؛
- إلزام النواصب فی الرد علی میرزا مخدوم الشریفی؛
- القام الحجر فی رد ابن حجر؛
- بحرالغزیر فی تقدیر ماء الکثیر؛
- مصائب النواصب؛
- رسالهها و پاسخهایی در فقه، کلام، رجال و ادبیات.
شاگردان
در منابع از افرادی بهعنوان شاگرد یا مرتبطان علمی قاضی نورالله یاد شده است؛ از جمله:
- شیخ محمد هروی خراسانی؛
- ملا محمدعلی کشمیری؛
- سید جمالالدین عبدالله مشهدی.
گزارشهای مربوط به شاگردان او پراکنده است و برای تعیین نوع و مدت شاگردی هر یک، باید به منابع تراجم و نسخههای اجازه مراجعه کرد.
درگذشت
پس از درگذشت اکبرشاه در سال ۱۰۱۴ق، جهانگیرشاه به حکومت رسید و قاضی نورالله مدتی منصب خود را حفظ کرد. بر اساس گزارش منابع شیعی، مخالفان او برای اثبات تشیع وی و فراهمکردن زمینه محکومیتش تلاش کردند. در گزارش مشهور، نسخهای از یکی از نوشتههای او به دربار ارائه شد و پس از آن، قاضی نورالله به فرمان جهانگیرشاه مجازات شد و بر اثر ضربات شلاق یا ابزارهای خاردار جان باخت.[۱۰]
درباره اینکه کدام اثر مستقیماً در صدور حکم علیه او نقش داشته، گزارشها متفاوت است؛ برخی منابع از احقاق الحق و برخی از مجالس المؤمنین یاد کردهاند.[۱۱] ازاینرو، انتساب قطعی کشتهشدن او به تألیف یکی از این دو کتاب، نیازمند احتیاط است.
قاضی نورالله در سال ۱۰۱۹ق کشته شد و به سبب کشتهشدن در راه باورهای مذهبیاش، در منابع شیعی هند به «شهید ثالث» شهرت یافت.
آرامگاه
پیکر قاضی نورالله در آگره، که در منابع فارسی قدیم «اکبرآباد» نیز خوانده شده، به خاک سپرده شد. آرامگاه او از زیارتگاههای شیعیان هند است و مجموعهای مذهبی پیرامون آن شکل گرفته است.[۱۲]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ رضوی، شیعه در هند، ج۱، ص۵۴۰–۵۴۲.
- ↑ حسینی، فیض الاله فی ترجمة القاضی نورالله، ص۱۶ و ۳۲.
- ↑ شوشتری، احقاق الحق و ازهاق الباطل، مقدمه محقق، ج۱، ص۸۲–۸۴.
- ↑ شوشتری، احقاق الحق و ازهاق الباطل، مقدمه محقق، ج۱، ص۸۸؛ رضوی، شیعه در هند، ج۱، ص۵۴۰.
- ↑ رضوی، شیعه در هند، ج۱، ص۵۴۰–۵۴۲.
- ↑ رضوی، شیعه در هند، ج۱، ص۵۴۲.
- ↑ افندی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج۵، ص۲۶۵.
- ↑ شوشتری، احقاق الحق و ازهاق الباطل، مقدمه محقق، ج۱، ص۸۹–۹۷.
- ↑ شوشتری، احقاق الحق و ازهاق الباطل، مقدمه محقق، ج۱، ص۸۹–۹۷.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۸، ص۱۶۱–۱۶۲؛ قمی، الفوائد الرضویة، ج۲، ص۱۰۶۲.
- ↑ حسینی، فیض الاله فی ترجمة القاضی نورالله، ص۳۲.
- ↑ حسینی، فیض الاله فی ترجمة القاضی نورالله، ص۱۶.
منابع
- احقاق الحق و ازهاق الباطل؛ نورالله بن شریفالدین حسینی مرعشی شوشتری، تحقیق و تعلیق: سید شهابالدین مرعشی نجفی، قم: کتابخانه عمومی آیتالله مرعشی نجفی، ۱۴۰۹ق.
- ریاض العلماء و حیاض الفضلاء؛ عبدالله بن عیسیبیگ افندی، تحقیق: سید احمد حسینی اشکوری، قم: کتابخانه عمومی آیتالله مرعشی نجفی، ۱۴۰۱ق.
- روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات؛ محمدباقر موسوی خوانساری، قم: انتشارات اسماعیلیان، ۱۳۹۰ق.
- شیعه در هند؛ سید عباس اطهر رضوی، قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۷۶ش.
- الفوائد الرضویة فی احوال علماء المذهب الجعفریة؛ عباس قمی، تحقیق: ناصر باقری بیدهندی، قم: بوستان کتاب، ۱۳۸۵ش.
- فیض الاله فی ترجمة القاضی نورالله؛ جلالالدین حسینی، بیجا: چاپخانه شرکت سهامی طبع کتاب، ۱۳۲۷ش.
- «جستاری در زندگی و آثار قاضی نورالله شوشتری»؛ محمدحسین کاظمی و هادی استهری، تاریخ نو، شماره ۱۰، بهار ۱۳۹۴ش.
- «زندگینامه قاضی نورالله مرعشی شوشتری»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
پیوند به بیرون
- «قاضی نورالله شوشتری»، دانشنامه فقه و اصول.