عبدالرحمن بن ابی حاتم رازی
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | أبو محمد عبدالرحمن بن محمد بن إدریس بن المنذر التمیمی الرازی |
| سرشناسی | محدث، مفسر، فقیه و رجالشناس برجسته اهل سنت در سدههای سوم و چهارم هجری |
| تولد | ۲۴۰ هجری قمری، ری |
| وفات | محرم ۳۲۷ هجری قمری، ری |
| محل دفن | ری |
| خویشان سرشناس | پدر: أبو زرعة الرازی (محدث نامدار) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | پدرش أبو زرعة الرازی، مسلم بن الحجاج، البخاری (به واسطه)، یحیی بن معین (به واسطه) |
| شاگردان | ابن حبان البستی، أبو الشیخ الأصفهانی، أبو أحمد الحاکم النیسابوری |
| تحصیلات | تحصیل در ری، سپس سفر برای تحصیل به شام، مصر، اصفهان و دیگر مراکز علمی |
| مذهب | اهل سنت |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | حدیث، علم الرجال (جرح و تعدیل)، تفسیر، فقه |
| علت شهرت | تألیف کتاب «الجرح والتعدیل» در نقد راویان حدیث |
ابومحمد عبدالرحمن بن محمد بن ادریس بن منذر تمیمی رازی (۲۴۰–۳۲۷ قمری)، مشهور به ابن ابی حاتم، از برجستهترین محدثان، فقها، مفسران و رجالشناسان نیمه دوم قرن سوم و اوایل قرن چهارم هجری است. وی به دلیل دقت در نقد حدیث و تألیف آثار مرجع در علوم اسلامی، نزد اهل سنت از احترام ویژهای برخوردار بوده است.
زندگینامه
وی ظاهراً در شهر ری زاده شد و دانشهای ابتدایی را نزد پدرش، ابوزرعه رازی (محدث نامدار)، و فضل بن شاذان نیشابوری (در قرائت) فراگرفت.[۱] وی برای تکمیل تحصیلات سفرهای علمی گستردهای انجام داد: دو بار به حج رفت (۲۵۵ و ۲۶۰ ق) و در سال ۲۶۲ ق به شام و مصر سفر کرد و هفت ماه در مصر از علمای آن دیار بهره برد. سپس عازم اصفهان شد و در نهایت به ری بازگشت و تا پایان عمر در آنجا ماند.[۲]ابن ابی حاتم در ماه محرم سال ۳۲۷ قمری در ری درگذشت.[۳]
جایگاه علمی
او در مراکز علمی عراق و بغداد نیز شهرت داشت و با القابی چون «حافظ»، «ناقد»، «شیخالاسلام» و «ثقه» ستوده شده است.[۴] پدرش درباره فضیلت او گفته است: «من در عبادت کسی را فاضلتر از او ندیدم و هیچ گناهی از او سر نزده است».[۵] از نظر مذهبی، او را از فقهای شافعی دانستهاند.[۶]
استادان و مشایخ[۷]
ابن ابی حاتم از محضر شمار بسیاری از علمای عصر خود بهره برد که از مشهورترین آنان میتوان به این افراد اشاره کرد:
- ابوزرعه رازی (پدرش)
- مسلم بن حجاج (صاحب صحیح)
- صالح بن احمد بن حنبل
- یحیی بن معین (به واسطه پدرش)
- محمد بن اسماعیل بخاری (به واسطه پدرش)
- محمد بن مسلم بن واره
- حسن بن عرفه
- یونس بن عبدالاعلی
راویان و شاگردان متعددی از او حدیث و علم نقل کردهاند،[۸] از جمله:
- ابوحاتم بن حبان بستی (مؤلف الصحیح)
- ابو الشیخ عبدالله بن محمد اصفهانی
- ابواحمد حاکم نیشابوری
- حسینک تمیمی
- ابراهیم بن محمد نصرآبادی
تألیفات
وی تألیفات متعدد و ارزشمندی در علوم مختلف اسلامی از خود به جای گذاشته است[۹] که مهمترین آنها عبارتند از:
- «الجرح و التعدیل» مهمترین و مشهورترین اثر او در نقد راویان حدیث که از قدیمیترین و معتبرترین منابع رجالشناسی اهل سنت بهشمار میرود.[۱۰]
- «تفسیر القرآن» تفسیری روایی که بخشهایی از آن باقی مانده است.[۱۱]
- «علل الحدیث» در بررسی علل و اسرار احادیث.
- «آداب الشافعی و مناقبه» در دفاع از امام شافعی و بیان فضایل او.
- «الرد علی الجهمیة» در رد عقاید جهمیه.
- «اصول السنة و اعتقاد الدین» در بیان عقاید سنتی.
- «کتاب المراسیل»
- «کتاب الزهد»
روایت حدیث غدیر[۱۲]
یکی از علما و بزرگان اهل سنت که حدیث غدیر را نقل کرده عبدالرحمن بن ابی حاتِم رازی، ابن ابی حاتم (ت ۲۴۰ یا ۲۴۱ - م ۳۲۷ ق) است.[۱۳] حافظ جلال الدین سیوطی در «الدرّ المنثور» و شوکانی در «فتح القدیر» نزول آیه تبلیغ در غدیر را از ابن ابی حاتم نقل کردهاند. شهاب الدین آلوسی و شیخ محمد عبده مصری نیز این خبر را در کتابهایشان آوردهاند.[۱۴] ذهبی و ابن شاکر کُتُبی:[۱۵] او را توثیق کرده و ستودهاند. امام ابوولید باجی و ابویَعلی خلیلی او را توثیق کرده است.
نقل آيه تبليغ براى غدير[۱۶]
يكى از وجوه دلالت حدیث غدیر بر امامت اميرالمؤمنين عليه السلام نزول آيه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ...»[۱۷] در غدير است. آيه اى كه از جمله مشهورترين آيات غدير است. اختصاص آن به غدير هم نزد شيعه و غير شيعه از مسلمات است، و بين مفسرين و محدثين اهل سنت مشهور است، اگر چه بعضى از آنان در صدد انحراف شأن نزول آيه بوده اند.
از جمله عده اى از بزرگان علماى اهل سنت هستند، و يكى از آنها كه نزول آيه «بَلِّغْ» را در غدير ذكر كرده اند، عبدالرحمن بن محمد بن ادريس رازى، ابومحمد، ابن ابى حاتِم است. جلال الدين سيوطى در «الدرّ المنثور» نزول آيه تبلیغ در غدیر خم را از ابن ابى حاتِم از ابوسعيد خُدرى نقل كرده است.[۱۸]
سيوطى در دو كتاب خود «اللآلى المصنوعة» و «الإتقان» تصريح كرده كه ابن ابى حاتِم در تفسيرش به آوردن صحيح ترين احاديث وارده در تفسير هر آيه ملتزم بوده است. ابوالحسن على بن ابراهيم رازى خطيب، ابويَعلى خليلى، على بن محمد مصرى، على بن احمد فرضى، عباس بن احمد، خليلى، امام ابوالوليد باجى، يحيى بن منده، ابن صلاح در «الطبقات» و ابن سُبكى در «طبقات»، همگى او را توثيق كرده و بسيار ستوده اند، به خصوص در رجال و حديث و تفسير.
همچنين سيف اللَّه ملتانى در كتابش «تنبيه السفيه» در ردّ روايتى از قول كَشّى در مدح زرارة بن اعين از زبان امام باقر علیه السلام مى گويد: ابن ابى حاتِم از سفيان ثورى روايت كرده كه زراره اصلاً ابوجعفر را نديده است. در جايى كه كلام ابن ابى حاتِم كه از سفيان ثَورى معلوم الحال نقل كرده حجّت است، پس روايتش در تفسير آيه تبليغ هم حجّت است. آيا جايز است كه روايت ابن ابى حاتِم در تكذيب يكى از عالمان شيعه حجّت باشد، ولى روايت او در فضل امیرالمؤمنین علیه السلام در برابر اهل سنت حجّت نباشد؟!
پانویس
- ↑ ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۳۴
- ↑ ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۳۵؛ عامری، غربال الزمان، ص۲۸۵
- ↑ سیوطی، طبقات الحفاظ، ص۳۴۷؛ ابن ابی یعلی، طبقات الحنابلة، ج۲، ص۵۵
- ↑ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۲۱۶؛ ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، ج۱، ص۴۳۲
- ↑ ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۳۴
- ↑ عبادی، طبقات فقهاء الشافعیة، ص۲۹
- ↑ ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۳۴؛ ابن ابی یعلی، طبقات الحنابلة، ج۲، ص۵۵
- ↑ ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۳۴
- ↑ بابانی بغدادی، هدیة العارفین، ج۱، ص۵۱۳؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۲۱۶
- ↑ ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۳۴؛ حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج۱، ص۵۸۲
- ↑ سیوطی، طبقات الحفاظ، ص۳۴۷
- ↑ چکیده عبقات الانوار (حدیث غدیر): ص ۲۵۳.
- ↑ دانشنامه غدیر، ج ۱۴، ص ۵۰۵
- ↑ الدرّ المنثور: ج ۲ ص ۲۹۸. فتح القدیر: ج ۳ ص ۵۷. روح المعانی: ج ۲ ص ۳۴۸. المنار: ج ۶ ص ۴۶۳.
- ↑ سیر اعلام النبلاء: ج ۱۳ ص ۲۳۶. تذکرة الحفّاظ: ج ۳ ص ۸۲۹. فوات الوفیات: ج ۲ ص ۲۸۷. سُبکی نیز سخن خلیلی را درباره ابن ابی حاتِم آورده است: طبقات الشافعیة: ج ۲ ص ۲۳۷.
- ↑ غدير در قرآن: ج ۱ ص ۸۷ . چكيده عبقات الانوار (حديث غدير): ص ۴۴۶،۴۴۵.
- ↑ مائده / ۶۷ .
- ↑ الدرّ المنثور: ج ۲ ص ۲۹۸. نفحات الازهار: ج ۸ ص ۲۵۷ - ۱۹۵.