جابر بن عبدالله انصاری
جابِر بن عبدالله انصاری صحابی مشهور پیامبر صلی الله و علیه و آله که از جمله راویان حدیث غدیر، اتمام حجتکنندگان با آن و ناقلان نزول آیه تبلیغ در غدیر دانسته شده است.
جابر بن عبدالله انصاری از نخستین مسلمانان مدینه و از صحابه پرروایت پیامبر صلی الله و علیه و آله بود که در ۱۹ غزوه شرکت کرد. او پس از شهادت پدرش در جنگ احد، در جنگهای بعدی حضور یافت و بعدها در مسجد نبوی به آموزش حدیث و فقه پرداخت و راوی احادیث مهمی مانند لوح و ثقلین شد.
جابر از یاران نزدیک اهلبیت علیهم السلام و از معدود صحابهای بود که پنج امام شیعه را درک کرد. او در صفین در کنار امیرالمؤمنین علیه السلام جنگید، بر حقانیت اهلبیت(ع) تأکید داشت و طبق منابع، نخستین زائر امام حسین علیه السلام در اربعین بود. وی در سالهای ۶۸ تا ۷۹ هجری در مدینه درگذشت.
جابر و غدیر
در رابطه با جابر بن عبدالله انصاری، صحابی مشهور پیامبر صلی الله و علیه و آله و غدیر، او از جمله راویان حدیث غدیر، اتمام حجتکنندگان با آن و ناقلان نزول آیه تبلیغ در غدیر دانسته شده است:
روایت حدیث غدیر
جابر بن عبدالله انصاری از راویان حدیث غدیر برشمرده شده است.[۱] صاحبان آثار زیر یا حدیث او را نقل کردهاند یا او را از زمره راویان حدیث غدیر برشمردهاند:
- ابن ابیعاصم در کتاب السنه[۲]
- ابنعقده در کتاب الولایه[۳]
- ابن عبدالبر قرطبی در الاستیعاب[۴]
- ابنمغازلی در مناقب[۵]
- ابنعساکر در تاریخ دمشق[۶]
- ابنبطریق در عمده[۷]
- موفق بن احمد خوارزمی در مقتل الحسین علیه السلام[۸]
- حموی جوینی در فرائد السمطین[۹]
- شمسالدین ذهبی در رساله طرق حدیث غدیر[۱۰]
- گنجی شافعی در کفایة الطالب[۱۱]
- ابنکثیر در البدایة و النهایة[۱۲]
- سید بن طاووس در الطرائف[۱۳]
- ابنجزری در اسنی المطالب[۱۴]
- ابنحجر عسقلانی در تهذیب التهذیب[۱۵] و المطالب العالیه[۱۶]
- محمدباقر مجلسی در بحار الانوار[۱۷]
- متقی هندی در کنز العمال[۱۸]
- صالحی شامی در سبل الهدی و الرشاد[۱۹]
- محمد بن جعفر کتانی در نظم المتناثر[۲۰]
- سلیمان بن ابراهیم قندوزی در ینابیع المودة[۲۱]
- قاضی بهلول بهجت زنگنهزوری در تاریخ آل محمد علیهم السلام[۲۲]
اتمام حجت با غدیر
یکی از اصحاب معصومین علیهم السلام که با غدیر اتمام حجت نموده جابر بن عبدالله انصاری دانسته شده است:[۲۳] جابر داستان غدیر را در روایتی چنین نقل کرده است: خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داد علی علیه السلام را برای مردم منصوب کند و آنان را به ولایت او خبر دهد. این بود که در غدیر خم به پاخاست و ولایت او را بیان کرد.[۲۴]
نقل شده که عدهای در خانه جابر نشسته بودند و امام زین العابدین علیه السلام نیز حضور داشتند، در این هنگام مردی عراقی وارد شد و به جابر گفت: تو را به خدا قسم میدهم آنچه دیده و شنیدهای از پیامبر صلی الله علیه و آله برایم نقل کنی، جابر گفت: در منطقه جحفه در غدیر خم بودیم و در آنجا مردم بسیاری از قبایل مختلف بودند، پیامبر صلی الله علیه و آله از خیمه بیرون آمد و سه بار با دستش اشاره کرد و دست امیرالمؤمنین علیه السلام را گرفت و فرمود: هرکس من مولای اویم، پس علی مولای اوست.[۲۵]
جابر پیش از غدیر
جابر بن عبدالله انصاری در برخی رخدادهای پیش از غدیر هم حضور داشته است؛[۲۶] از جمله: پس از انجام اعمال حج در سفر حجةالوداع، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از هر فرصتی برای آمادهسازی مردم نسبت به اعلان ولایت استفاده میکرد. آن حضرت کنار کعبه ایستاده بود و جابر بن عبدالله انصاری هم کنارش بود. در این حال امیرالمؤمنین علیه السلام به طرف حضرت آمد، پیامبرصلی الله علیه و آله فرمود: برادرم نزد شما آمد. آنگاه توجهی به کعبه کرد و با دست بر آن زد و فرمود: قسم به آنکه جانم به دست اوست، این (علی) و شیعیانش روز قیامت رستگارانند. او اوّلِ شما در ایمان به من است و وفادارترین شما به عهد خدا و قیامکنندهترین شما به امر خدا و عادلترین شما بین مردم و قسمتکننده به تساوی و بلندمرتبهترین شما نزد خداست. اینجا بود که آیه ۷ سوره بینه نازل شد و پیامبر صلی الله علیه و آله در حضور اصحاب فوراً آیه را تفسیر کرد و با اشاره به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «بهترین خلق» آمد.[۲۷]
نقل آیه تبلیغ برای غدیر
جابر بن عبدالله انصاری از جمله ناقلان روایت نزول آیه تبلیغ در روز غدیر خم نیز برشمرده شده است.[۲۸]
زندگینامه
به نقل از منابع، جابر بن عبدالله بن عمرو بن حرام خزرجی انصاری در حدود ۱۵ یا ۱۶ سال قبل از هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله در مدینه (یثرب) در خانوادهای از قبیله خزرج به دنیا آمد. پدرش عبدالله بن عمرو بن حرام و مادرش نسیبه بنت عقبه بن عدی بود.[۲۹]
جابر در سنین پائین و نوجوانی اسلام آورد و از نخستین مسلمانان مدینه بهشمار رفته است.[۳۰] از جابر نقل شده که در نوزده غزوه با رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم شرکت داشته است. او گفته که من در بدر و احد شرکت نکردم، پدرم مانع من شد، اما وقتی او در احد شهید شد، در تمام جنگهای پس از آن حاضر بودم.[۳۱]
جابر بن عبدالله از پرروایتترین صحابه پیامبر صلی الله علیه وآله دانسته شده است.[۳۲] نقل شده که او در مسجد نبوی حلقه درس داشته و بسیاری از بزرگان تابعین از جمله عمرو بن دینار و مجاهد در محضرش حاضر میشدند.[۳۳] گفته شده که جابر مرجع مهمی در نقل سنت نبوی و احکام فقهی بود و در میان اهل سنت و شیعه جایگاه ویژهای داشته است.[۳۴] علاوه بر حدیث غدیر، او راوی احادیث مشهوری چون حدیث ثقلین،[۳۵] حدیث لوح[۳۶] و حدیث شهر علم[۳۷] برشمرده شده است.
جابر از معدود صحابهای دانسته شده که پنج امام شیعه (امیرالمؤمنین، امام حسن مجتبی، امام حسین بن علی، امام زینالعابدین و امام محمد باقر علیهم السلام) را درک کرده و از یاران نزدیک آنان بوده است.[۳۸] طبق روایات شیعه، پیامبر صلی الله علیه و آله به جابر وعده داد که امام محمد باقر علیه السلام را خواهد دید و سلام او را به او خواهد رساند.[۳۹] بهنقل از منابع، جابر نخستین کسی بود که در روز اربعین به زیارت قبر امام حسین علیه السلام رفت و سنت زیارت اربعین را پایهگذاری کرد.[۴۰]
او از یاران امیرالمؤمنین علیه السلام دانسته شده که در جنگ صفین در کنار امام جنگیده است.[۴۱] گفته شده که جابر همواره بر حقانیت اهل بیت علیهم السلام تأکید داشت و در برابر حکومت معاویه موضع انتقادی گرفت.[۴۲] جابر بن عبدالله انصاری بین سالهای ۶۸ تا ۷۹ هجری قمری (برخی منابع ۷۸ هجری قمری) در مدینه درگذشت.[۴۳]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ چکیده عبقات الانوار، ص۱۴۰.
- ↑ کتاب السنه، ص۵۹۰.
- ↑ کتاب الولایه، ص۲۱۸–۲۱۹.
- ↑ الاستیعاب، ج۳، ص۲۰۳.
- ↑ مناقب الامام علی بن ابی طالب علیه السلام، ص۷۶–۷۷.
- ↑ تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۲۲۵–۲۲۶.
- ↑ عمدة عیون، ص۱۰۷.
- ↑ مقتل الحسین علیه السلام، ج۱، ص۸۱.
- ↑ فرائد السمطین، ج۱، ص۶۳.
- ↑ رسالة طرق حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه، ص۸۳–۸۴.
- ↑ کفایة الطالب، ص۶۱–۶۲.
- ↑ البدایة و النهایة، ج۵، ص۲۱۳.
- ↑ الطرائف، ج۱، ص۱۴۱.
- ↑ اسنی المطالب، ص۴۸.
- ↑ تهذیب التهذیب، ج۷، ص۳۳۷.
- ↑ المطالب العالیه، ج۱۶، ص۹۵.
- ↑ بحار الانوار، ج۳۷، ص۱۳۴.
- ↑ کنز العمال، ج۱۳، ص۱۳۷.
- ↑ سبل الهدی و الرشاد، ج۱۱، ص۲۹۴.
- ↑ نظم المتناثر، ص۱۹۴.
- ↑ ینابیع المودة، ج۱، ص۱۷۲.
- ↑ تاریخ آل محمد علیهم السلام، ص۵۸.
- ↑ چهارده قرن با غدیر، ص۹۱؛ اسرار غدیر، ص۲۸۹؛ دانشنامه غدیر، ج۶، ص۲۵۰.
- ↑ اثبات الهداة، ج۳، ص۱۲۶.
- ↑ الغدیر، ج۱، ص۵۸.
- ↑ واقعه قرآنی غدیر، ص۱۸.
- ↑ الامالی للطوسی، ص۲۵۱–۲۵۲.
- ↑ عوالم العلوم، ج۲/۱۵، ص۴۰۴؛ غدیر در قرآن، ج۱، ص۸۷.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۴، ص۴۴۸.
- ↑ المعارف، ص۳۰۷.
- ↑ الإصابة، ج۱، ص۵۴۶.
- ↑ اسد الغابه، ج۱، ص۳۰۸.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۴، ص۴۴۴–۴۴۵؛ الإصابة، ج۱، ص۵۴۶.
- ↑ «جابر بن عبدالله انصاری»، ص۴۳۵.
- ↑ بصائر الدرجات، ص۴۱۴.
- ↑ الکافی، ج۱، ص۵۲۷–۵۲۸.
- ↑ مناقب آل ابی طالب، ج۲، ص۳۴.
- ↑ «جابر بن عبدالله انصاری»، ص۴۳۵.
- ↑ الکافی، ج۱، ص۳۰۴.
- ↑ مصباح المتهجد، ج۲، ص۷۸۷.
- ↑ اسد الغابه، ج۱، ص۳۰۷.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید: تاریخ الطبری، ج۵، ص۲۳۹.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۴، ص۴۵۳–۴۵۴؛ اسد الغابه، ج۱، ص۳۰۸.
منابع
- إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات؛ محمد بن حسن حر عاملی، تحقیق: علاءالدین اعلمی، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۵ق.
- الإستیعاب فی معرفة الأصحاب؛ یوسف بن عبدالله بن محمد بن عبدالبر قرطبی اندلسی، تحقیق: علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۲ق.
- أسنی المطالب فی مناقب سیدنا علی بن أبی طالب کرم الله وجهه؛ محمد بن محمد بن محمد جزری شافعی، تحقیق: محمدهادی امینی، اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی علیه السلام العامة، بیتا.
- اسرار غدیر؛ محمدباقر انصاری، تهران: نشر تک، ۱۳۸۴ش.
- الإصابة فی تمییز الصحابة؛ احمد بن علی (ابن حجر عسقلانی)، تحقیق: علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
- الامالی؛ محمد بن حسن طوسی، قم: دار الثقافة، ۱۴۱۴ق.
- بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار؛ محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- البدایة و النهایة؛ إسماعیل بن عمر بن کثیر قرشی دمشقی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
- بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد؛ محمد بن حسن فروخ صفار قمی، تحقیق: محمد بن عباسعلی کوچهباغی، قم: کتابخانه عمومی حضرت آیتالله العظمی مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
- تاریخ آل محمد علیهم السلام؛ قاضی بهلول بهجت زنگنهزوری، تهران: بنیاد بعثت، ۱۳۷۰ش.
- تاریخ الطبری (تاریخ الامم و الملوک)؛ محمد بن جریر طبری، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: بینا، بیتا.
- تاریخ مدینة دمشق؛ علی بن حسن شافعی (ابنعساکر)، تحقیق: علی شیری، بیروت: دارالفکر، ۱۴۱۵ق.
- تهذیب التهذیب؛ ابنحجر احمد بن علی عسقلانی، بیروت: دار صادر، بیتا.
- تهذیب الکمال فی أسماء الرجال؛ یوسف بن عبدالرحمن مزی، تحقیق: بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۶ق.
- «جابر بن عبدالله انصاری»؛ احمد پاکتچی، در دایرة المعارف بزرگ اسلامی (ج۱۷)، تهران: مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۹۵ش.
- چکیده عبقات الانوار حدیث غدیر؛ میرحامد حسین کنتوری هندی، بهکوشش: محمدرضا شریفی و مرتضی نادری و سید علی میلانی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۶ش.
- چهارده قرن با غدیر (اتمام حجتها، بحثهای علمی، مناظرات، میراث مکتوب، شعر و ادب، یادگارها و یادبودها)؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
- دانشنامه غدیر؛ محمدرضا شریفی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۸ش.
- رسالة طرق حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه؛ محمد بن احمد ذهبی، تحقیق: سید عبدالعزیز طباطبایی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۴۲۶ق.
- سبل الهدی والرشاد، فی سیرة خیر العباد و ذکر فضائله و أعلام نبوته و أفعاله و أحواله فی المبدأ و المعاد؛ محمد بن یوسف صالحی شامی، تحقیق: عادل أحمد عبد الموجود و علی محمد معوض، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۴ق.
- عمدة عیون صحاح الأخبار فی مناقب إمام الأبرار؛ یحیی بن حسن أسدی ربعی حلی (حافظ ابن بطریق)، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۷ق.
- عوالم العلوم و المعارف و الأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال؛ عبدالله بن نورالله بحرانی اصفهانی، تحقیق: محمدباقر موحد ابطحی اصفهانی، قم: مؤسسة الإمام المهدی علیه السلام، ۱۳۸۲ش.
- غدیر در قرآن، قرآن در غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
- الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب؛ عبدالحسین امینی، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق.
- الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف؛ علی بن موسی بن طاووس (سید بن طاووس)، قم: مطبعة الخیام، ۱۴۰۰ق.
- فرائد السمطین؛ ابراهیم بن محمد حموی جوینی، تحقیق: محمدباقر محمودی، بیروت: مؤسسة المحمودی، ۱۳۹۸ق.
- الکافی؛ محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق: علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- کتاب السنه؛ احمد بن عمرو (ابن ابیعاصم)، بیروت: المکتب الاسلامی، ۱۴۱۳ق.
- کتاب الولایة؛ احمد بن محمد کوفی (ابنعقده)، تحقیق: عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، قم: دلیل ما، ۱۴۲۴ق.
- کفایة الطالب فی مناقب علی بن أبی طالب علیه السلام؛ محمد بن یوسف گنجی شافعی، تحقیق: محمدهادی امینی، تهران: دار إحیاء تراث أهل البیت علیهم السلام، ۱۴۰۴ق.
- کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال؛ علاءالدین علی بن حسامالدین متقی هندی، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۹ق.
- مصباح المتهجد؛ محمد بن حسن طوسی، تحقیق: علیاصغر مروارید و ابوذر بیدار، بیروت: مؤسسه فقه الشیعه، ۱۴۱۱ق.
- المطالب العالیة بزوائد المسانید الثمانیة؛ احمد بن علی (ابن حجر عسقلانی)، ریاض: دار العاصمة، ۱۴۱۹ق.
- المعارف؛ عبدالله بن مسلم بن قتیبة دینوری، تحقیق: ثروت عکاشه، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۱۹۹۲ق.
- مقتل الحسین علیه السلام؛ موفق بن احمد بکری مکی حنفی خوارزمی، قم: انتشارات أنوار الهدی، ۱۴۲۳ق.
- مناقب آل ابیطالب؛ محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی، تحقیق: محمدحسین آشتیانی و سید هاشم رسولی محلاتی، قم: مؤسسه انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق.
- مناقب الإمام علی بن أبیطالب علیه السلام؛ علی بن محمد بن شافعی (ابنمغازلی)، تحقیق: محمدباقر بهبودی، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۲۴ق.
- نظم المتناثر من الحدیث المتواتر؛ محمد بن جعفر کتانی، مصر: دار الکتب السلفیة للطباعة والنشر، بیتا.
- واقعه قرآنی غدیر: گزارش سفر یکماهه پیامبر برای اعلان ولایت در سایه آیات قرآنی؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۶ش.
- ینابیع المودة لذوی القربی ؛ سلیمان بن ابراهیم قندوزی، قم: دار الأسوة للطباعة و النشر، ۱۴۲۲ق.