امام صادق علیه السلام
| نام | جعفر بن محمد |
|---|---|
| نسب | جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابیطالب |
| کنیه | ابوعبدالله |
| لقب | صادق، صابر، فاضل، طاهر |
| زادروز | ۱۷ ربیعالاول ۸۳ق (قول مشهور) |
| زادگاه | مدینه |
| شهادت | شوال ۱۴۸ق |
| قاتل | منصور عباسی، بنا بر گزارش شیخ صدوق |
| محل دفن | بقیع، مدینه |
| طول عمر | ۶۵ سال، بر پایهٔ ولادت در ۸۳ق |
| والدین | امام محمد باقر علیهالسلام؛ امفروه، دختر قاسم بن محمد بن ابیبکر |
| فرزندان | هفت پسر و سه دختر، بنا بر گزارش شیخ مفید |
| پس از | امام محمد باقر علیهالسلام |
| پیش از | امام موسی کاظم علیهالسلام |
| مدت امامت | ۳۴ سال؛ ۱۱۴ تا ۱۴۸ق |
| نقش | ششمین امام شیعیان دوازدهامامی |
| حوادث | انتقال خلافت از امویان به عباسیان؛ گسترش نقل حدیث و آموزش معارف اهلبیت علیهمالسلام |
| یاران برجسته | زراره بن اعین، محمد بن مسلم، آبان بن تغلب، هشام بن حکم، هشام بن سالم و مؤمنالطاق |
| آثار مرتبط | توحید مفضل، اهلیلجه، مصباح الشریعة و رسالههای منقول؛ با تفاوت در وضعیت انتساب |
امام جعفر صادق علیهالسلام (۸۳–۱۴۸ق)، با نام جعفر بن محمد و کنیهٔ ابوعبدالله، ششمین امام شیعیان دوازدهامامی است. ایشان فرزند امام محمد باقر علیهالسلام و امفروه، دختر قاسم بن محمد بن ابیبکر، بود و پس از پدرش از سال ۱۱۴ تا ۱۴۸ق، به مدت ۳۴ سال، امامت کرد.[۱][۲] در باور امامیه، امام موسی کاظم علیهالسلام جانشین آن حضرت است.[۳]
دوران امامت امام صادق علیهالسلام با ضعف و سقوط امویان و استقرار خلافت عباسی همزمان بود. گسترش آموزش معارف اهلبیت علیهمالسلام، نقل فراوان حدیث و تربیت گروه بزرگی از راویان و متکلمان، مهمترین ویژگی این دوره دانسته شده است. شیخ مفید شمار راویانی را که محدثان از امام صادق علیهالسلام نام بردهاند چهار هزار تن گزارش کرده است.[۴] بخش بزرگی از روایات فقهی امامیه از آن حضرت نقل شده و از همین رو فقه امامیه به «مذهب جعفری» شهرت یافته است.[۵]
امام صادق علیهالسلام در روایات خود بر جایگاه غدیر خم و ولایت امیرالمؤمنین علیهالسلام تأکید کرده است. در روایتی از الکافی، آن حضرت هجدهم ذیالحجه را روز نصب امیرالمؤمنین علیهالسلام از سوی پیامبر صلی الله علیه وآله و بزرگترین عید مسلمانان معرفی کرده و روزه، عبادت و یادکرد محمد و آل محمد را از اعمال آن دانسته است.[۶]
نام و نسب
نام ایشان جعفر و پدرش امام محمد باقر علیهالسلام است. نسب پدری او از طریق امام باقر و امام سجاد علیهالسلام به امام حسین علیهالسلام و امیرالمؤمنین علیهالسلام میرسد. مادرش امفروه، دختر قاسم بن محمد بن ابیبکر، بود. کلینی همچنین نام مادرِ امفروه را اسماء، دختر عبدالرحمن بن ابیبکر، ثبت کرده است.[۲]
کنیهٔ مشهور ایشان ابوعبدالله و شناختهشدهترین لقبش صادق است. در منابع، لقبهای صابر، فاضل و طاهر نیز برای ایشان آمده است.[۷] ابن خلکان علت شهرت به لقب صادق را راستگویی ایشان دانسته است.[۸]
ولادت و دوران پیش از امامت
شیخ مفید ولادت امام صادق علیهالسلام را در مدینه و در سال ۸۳ق گزارش کرده است. همین سال در الکافی نیز آمده است.[۱][۲] سید محسن امین، ضمن گردآوری اختلاف گزارشها، سال ۸۰ق را نیز نقل کرده است. هفدهم ربیعالاول و اول رجب از تاریخهای ذکرشده برای روز ولادتاند.[۷]
به گزارش طبرسی، امام صادق علیهالسلام دوازده سال از زندگی خود را در زمان حیات جدش امام سجاد علیهالسلام و پس از آن نوزده سال را در کنار پدرش امام باقر علیهالسلام گذراند.[۹] این گزارش با سالهای ۸۳ق برای ولادت و ۱۱۴ق برای آغاز امامت سازگار است.
امامت
آغاز و مدت امامت
در اعتقاد شیعهٔ امامیه، امام صادق علیهالسلام پس از امام باقر علیهالسلام به امامت رسید. شیخ مفید مدت امامت ایشان را سیوچهار سال گزارش کرده است.[۱]
نصوص و دلایل امامت در منابع امامیه
کلینی در الکافی بابی را به روایات معرفی امام صادق علیهالسلام اختصاص داده است. در یکی از این گزارشها، امام باقر علیهالسلام وصیت خود به جعفر بن محمد را در حضور شاهدان بیان میکند. در گزارش دیگری، از ایشان با عنوان «قائم آل محمد» یاد شده و در ادامهٔ همان روایت، معنای قائم به امامی که پس از امام پیشین عهدهدار امر امامت میشود، توضیح داده شده است.[۳]
نام جعفر در حدیث لوح نیز، در میان نامهای امامان و پس از محمد باقر و پیش از موسی، آمده است.[۱۰]
طبرسی در إعلام الوری، افزون بر گزارش نصوص، استدلال کلامی امامیه دربارهٔ امامت ایشان را توضیح میدهد. این استدلال بر ضرورت وجود امام، عصمت امام و شناسایی او از طریق نص یا معجزه استوار است.[۱۱]
اوضاع سیاسی دوران امامت
امامت امام صادق علیهالسلام بخشی از دوران خلافت امویان و خلافت دو خلیفهٔ نخست عباسی را دربر میگیرد. طبرسی حاکمان این دوره را به ترتیب چنین نام میبرد:[۹]
| حکومت | حاکمان |
|---|---|
| امویان | هشام بن عبدالملک، ولید بن یزید، یزید بن ولید، ابراهیم بن ولید و مروان بن محمد |
| عباسیان | ابوالعباس سفاح و منصور عباسی |
انتقال خلافت از امویان به عباسیان در سال ۱۳۲ق رخ داد و بخشی از زندگی امام صادق علیهالسلام در دوران حکومت منصور سپری شد.[۹] در منابع زندگینامهای، در کنار فعالیت علمی ایشان، گزارشهایی از فشار بر وابستگان آن حضرت نیز آمده است؛ از جمله شیخ مفید ماجرای کشتهشدن معلی بن خنیس به دست داود بن علی را نقل میکند.[۱۲]
جایگاه علمی و آموزش معارف
گسترش نقل حدیث
شیخ مفید از انتشار دانش امام صادق علیهالسلام در شهرهای مختلف و فراوانی روایت از ایشان سخن گفته است. او شمار راویان ثبتشده در گردآوریهای محدثان را چهار هزار تن، با دیدگاهها و گرایشهای متفاوت، گزارش میکند.[۴]
سید محسن امین نیز گزارشهایی دربارهٔ فراوانی راویان ایشان و تألیف مجموعههایی برای معرفی آنان آورده است. از جمله، از کتاب ابن عقده دربارهٔ راویان امام صادق علیهالسلام یاد میکند.[۱۳]
فقه و حدیث
در منابع امامیه، روایات امام صادق علیهالسلام در موضوعات گوناگون فقهی و اعتقادی نقل شده است. سید محسن امین از ثبت پاسخهای ایشان در مجموعههای حدیثی و فقهی و نقش شاگردان در انتقال این آموزهها گزارش میدهد.[۵]
شیخ مفید روایتی از امام صادق علیهالسلام نقل میکند که در آن، حدیث ایشان از طریق پدرانش به امیرالمؤمنین علیهالسلام و پیامبر صلی الله علیه وآله منتهی میشود. این روایت، بیانگر جایگاه سلسلهٔ نقل از اهلبیت علیهمالسلام در معرفی منشأ احادیث آن حضرت است.[۱۴]
تفسیر، کلام و مناظرات
تفسیر قرآن و مباحث کلامی از موضوعات مطرح در گزارشهای مربوط به امام صادق علیهالسلام است.[۵] شیخ مفید در الإرشاد، گفتوگوی مردی شامی با اصحاب امام را نقل میکند. در این گزارش، افرادی چون حمران بن اعین، مؤمنالطاق، هشام بن سالم، قیس ماصر و هشام بن حکم در بحث مشارکت دارند و امام دربارهٔ شیوهٔ گفتوگوی آنان اظهار نظر میکند.[۱۵]
در أعیان الشیعة نیز گفتوگویی با گروهی از زاهدان نقل شده است که در آن، فهم آیات قرآن، تأمین معاش و استفاده از نعمتهای زندگی موضوع بحث قرار میگیرد.[۱۶]
بازتاب جایگاه علمی در منابع اهلسنت
در منابع زندگینامهای اهلسنت نیز از جایگاه علمی جعفر بن محمد یاد شده است. ابن خلکان او را از بزرگان اهلبیت معرفی کرده و نووی از منزلت علمی و راویان ایشان سخن گفته است.[۸][۱۷]
ویژگیهای روش علمی
گزارشهای مربوط به حلقهٔ علمی امام صادق علیهالسلام نشان میدهد که آموزش اصحاب بر پایهٔ توانایی و حوزهٔ تخصص آنان سامان مییافت. در مناظره با مرد شامی، هر یک از اصحاب در موضوعی معین وارد گفتوگو شد: حمران در قرآن، مؤمنالطاق در کلام، هشام بن سالم در توحید و هشام بن حکم در امامت.[۱۸] این گزارش از تنوع دانشی اصحاب و نقش امام در ارزیابی و هدایت گفتوگوهای علمی آنان حکایت دارد.
در فقه، امام صادق علیهالسلام بر رجوع به قرآن و سنت و میراث حدیثی پیامبر و اهلبیت علیهمالسلام تأکید داشت. در مباحث اعتقادی نیز اصحاب متکلم او با جریانهایی مانند دهریان، غالیان و دیگر گروههای کلامی گفتوگو میکردند. مجموعهٔ این فعالیتها در تثبیت زبان فقهی و کلامی امامیه اثرگذار بود.[۵]
شاگردان و راویان
منابع رجالی و زندگینامهای، نام گروه بزرگی از ناقلان حدیث امام صادق علیهالسلام را ثبت کردهاند. در میان اصحاب امامیه، افرادی مانند زراره بن اعین، محمد بن مسلم، برید بن معاویه، آبان بن تغلب، جمیل بن دراج، حماد بن عیسی، هشام بن حکم، هشام بن سالم و مؤمنالطاق در این گزارشها نام برده شدهاند.[۱۳]
نووی نیز محمد بن اسحاق، یحیی انصاری، مالک بن انس، سفیان ثوری، سفیان بن عیینه، ابن جریج، شعبه و یحیی قطان را از راویان ایشان معرفی کرده است.[۱۷]
امام صادق علیهالسلام و غدیر
روایت واقعه و جایگاه عید غدیر
کلینی از امام صادق علیهالسلام نقل کرده است که در پاسخ به پرسش دربارهٔ عیدی جز جمعه، قربان و فطر، از روز معرفی امیرالمؤمنین علیهالسلام یاد کرد و سخن پیامبر صلی الله علیه وآله را نقل فرمود: «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ». در همین روایت، تاریخ این مناسبت هجدهم ذیالحجه بیان شده است.[۶]
بزرگداشت غدیر
در ادامهٔ همین روایت، امام صادق علیهالسلام روزه، عبادت، یاد خدا و یادکرد محمد و آل محمد را از اعمال این روز معرفی میکند. همچنین، عیدگرفتن روز معرفی وصی به سنت پیامبران پیوند داده شده است.[۶]
برای مباحث تفصیلی مرتبط، بنگرید به:
- امام صادق علیه السلام و تبلیغ غدیر
- احتجاج امام صادق علیه السلام با غدیر
- خطبه امام صادق علیه السلام در غدیر
آثار منسوب و میراث روایی
در معرفی میراث امام صادق علیهالسلام باید میان رسالهها و گفتارهای منقول، کتابهای منسوب، نوشتههای راویان و میراث علمیِ گزارششده در احادیث تفاوت گذاشت. سید محسن امین شماری از این عنوانها را در أعیان الشیعة گرد آورده است.[۱۹] اعتبار انتساب این آثار یکسان نیست و دربارهٔ برخی از آنها اختلاف نظر وجود دارد.
| عنوان | موضوع یا قالب | توضیح انتساب |
|---|---|---|
| توحید مفضل | خداشناسی و حکمت آفرینش | منقول از طریق مفضل بن عمر؛ در شمار آثار منسوب معرفی میشود. |
| اهلیلجه | گفتوگو دربارهٔ خداشناسی | از آثار منسوب؛ نیازمند بررسی مستقل سند و تاریخ متن. |
| مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة | اخلاق و آداب دینی | انتساب آن به امام محل بحث است؛ نباید تألیف قطعی ایشان معرفی شود. |
| رساله به اصحاب | سفارشهای دینی و اجتماعی | از رسالههای منقول در روضهٔ کافی. |
| رساله به عبدالله بن نجاشی | سفارش به کارگزار اهواز | از نامههای منسوب و منقول در منابع. |
| رساله در شرایع دین | عقاید و احکام | در شمار روایات منقول در الخصال معرفی شده است. |
| وصیت به عبدالله بن جندب و وصیت به مؤمنالطاق | سفارشهای اخلاقی و دینی | گفتارهای منقول؛ با تألیف کتاب مستقل یکسان نیستند. |
منبع معرفی عنوانهای جدول: أعیان الشیعة، ج۱، ص۶۶۸–۶۶۹.[۱۹]
اصول اربعمائه
اصول اربعمائه عنوان مجموعهای از نوشتههای حدیثی راویان است. سید محسن امین از تدوین پاسخها و روایات امام صادق علیهالسلام در اینگونه آثار یاد کرده است.[۱۹] این مجموعهها نوشتهٔ راویان و گردآورندگان حدیثاند، نه تألیفات مستقیم امام صادق علیهالسلام.
جفر، جامعه و مصحف فاطمه
در روایاتی که شیخ مفید نقل کرده، امام صادق علیهالسلام از جفر، جامعه و مصحف فاطمه بهعنوان میراث علمی موجود نزد اهلبیت علیهمالسلام یاد میکند.[۱۴] این عناوین در منابع بهعنوان میراث علمی اهلبیت معرفی شدهاند و در شمار تألیفات مستقیم امام صادق علیهالسلام قرار نمیگیرند.
سیرهٔ اخلاقی و اجتماعی
عبادت و زهد
ابونعیم اصفهانی در حلیة الأولیاء از عبادت و خشوع امام صادق علیهالسلام سخن گفته است.[۲۰] سید محسن امین نیز گزارشی از مالک بن انس دربارهٔ روزه، نماز و ذکر ایشان آورده است.[۲۱]
رسیدگی به نیازمندان
در أعیان الشیعة نقل شده است که امام صادق علیهالسلام شبانه خوراک و پول به نیازمندان مدینه میرساند و دریافتکنندگان، ایشان را نمیشناختند.[۲۱]
آراستگی و شیوهٔ زندگی
سید محسن امین گفتوگوی امام صادق علیهالسلام با سفیان ثوری دربارهٔ پوشش و بهرهمندی از نعمتهای زندگی را گزارش کرده است. در این گفتوگو، تفاوت شرایط اقتصادی روزگار پیامبر صلی الله علیه وآله با دورههای بعد مطرح میشود و برخورداری از نعمتهای حلال با دینداری ناسازگار دانسته نمیشود.[۱۶]
گزارشهای کرامات و دانش امام
در منابع امامیه، گزارشهایی دربارهٔ کرامات و آگاهی ویژهٔ امام صادق علیهالسلام نقل شده است. شیخ مفید در ماجرای معلی بن خنیس، دعای امام دربارهٔ داود بن علی و مرگ او پس از آن را گزارش میکند.[۱۲] طبرسی نیز روایاتی دربارهٔ خبر دادن از رویدادها، از جمله آگاهی پیشین از رساندن خبر درگذشت امام به شهاب بن عبدربه، آورده است.[۲۲]
شیخ مفید همچنین روایتی را دربارهٔ گونههای دانش امام، از جمله دانش گذشته و آینده و الهام، نقل کرده است.[۱۴]
خانواده و فرزندان
شیخ مفید برای امام صادق علیهالسلام ده فرزند نام میبرد: هفت پسر و سه دختر. در گزارش او، اسماعیل، عبدالله و امفروه فرزندان فاطمه، دختر حسین بن علی بن الحسین، معرفی شدهاند.[۲۳]
| پسران | دختران |
|---|---|
| اسماعیل، عبدالله، موسی، اسحاق، محمد، عباس و علی | امفروه، اسماء و فاطمه |
شهادت و آرامگاه
کلینی و شیخ مفید درگذشت امام صادق علیهالسلام را در شوال ۱۴۸ق و در شصتوپنجسالگی گزارش کردهاند.[۲][۱] شیخ صدوق در الاعتقادات مسمومیت ایشان را به منصور عباسی نسبت میدهد.[۲۴]
پیکر ایشان در بقیع، در محل دفن امام محمد باقر، امام سجاد و امام حسن مجتبی علیهمالسلام، به خاک سپرده شد.[۲]
جانشینی و اختلافهای پس از شهادت
در اعتقاد امامیه، امام موسی کاظم علیهالسلام جانشین امام صادق علیهالسلام است. الکافی در باب معرفی امام کاظم علیهالسلام، گزارشی از معرفی ایشان به فیض بن مختار نقل کرده است.[۳]
در عین حال، منابع از اختلاف در میان پیروان امام صادق علیهالسلام دربارهٔ جانشینی خبر میدهند. شیخ مفید، در شرح حال اسماعیل، از درگذشت او در زمان حیات پدر و دیدگاههای گروههایی دربارهٔ امامت او یا فرزندش محمد سخن گفته است. همچنین از پیروی گروهی از عبدالله افطح و بازگشت شماری از آنان به امامت موسی بن جعفر علیهالسلام گزارش میدهد.[۲۵] امامیهٔ دوازدهامامی، امام موسی کاظم علیهالسلام را جانشین منصوص امام صادق علیهالسلام میدانند.
پانویس
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۱۷۹–۱۸۰.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۷۲، «باب مولد أبي عبد الله جعفر بن محمد عليه السلام»؛ متن برخط.
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ کلینی، الکافی، ج۱، ص۳۰۷، پایان «باب الإشارة والنص على أبي عبد الله عليه السلام» و آغاز «باب الإشارة والنص على أبي الحسن موسى عليه السلام»؛ متن برخط.
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۱۷۹.
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ امین، أعیان الشیعة، ج۱، ص۶۶۴–۶۶۸.
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ کلینی، الکافی، ج۴، ص۱۴۹، «باب صيام الترغيب»، ح۳؛ متن برخط.
- ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ امین، أعیان الشیعة، ج۱، ص۶۵۹.
- ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۱، ص۳۲۷.
- ↑ ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ج۱، ص۵۱۴–۵۱۵.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، ص۵۲۸، ادامهٔ حدیث لوح؛ متن برخط.
- ↑ طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ج۱، ص۵۱۶.
- ↑ ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۱۸۴–۱۸۵.
- ↑ ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ امین، أعیان الشیعة، ج۱، ص۶۶۶–۶۶۷.
- ↑ ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ ۱۴٫۲ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۱۸۶.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۱۹۳–۱۹۹.
- ↑ ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ امین، أعیان الشیعة، ج۱، ص۶۶۰–۶۶۲.
- ↑ ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ نووی، تهذیب الأسماء واللغات، ج۱، ص۱۴۹–۱۵۰.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۱۹۳–۱۹۹.
- ↑ ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ ۱۹٫۲ امین، أعیان الشیعة، ج۱، ص۶۶۸–۶۶۹.
- ↑ ابونعیم اصفهانی، حلیة الأولیاء وطبقات الأصفیاء، ج۳، ص۱۹۲.
- ↑ ۲۱٫۰ ۲۱٫۱ امین، أعیان الشیعة، ج۱، ص۶۶۰.
- ↑ طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ج۱، ص۵۲۲–۵۲۳.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۲۰۹.
- ↑ صدوق، الاعتقادات في دین الإمامیة، ص۹۸.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۲۰۹–۲۱۱.
منابع
- ابن خلکان، احمد بن محمد، وفیات الأعیان وأنباء أبناء الزمان، بیروت، دار صادر، ۱۳۹۷ق.
- ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله، حلیة الأولیاء وطبقات الأصفیاء، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۵ق.
- امین عاملی، سید محسن، أعیان الشیعة، بیروت، دار التعارف، ۱۴۰۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، قم، مؤسسه آلالبیت علیهمالسلام، ۱۴۱۷ق.
- صدوق، محمد بن علی بن بابویه، الاعتقادات في دین الإمامیة، قم، کنگره شیخ صدوق، ۱۴۱۳ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- نووی، یحیی بن شرف، تهذیب الأسماء واللغات، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.